Pomnik upamiętniający poległych na I wojnie światowej mieszkańców Pokoju – modernistyczny obelisk upamiętniający 109 mieszkańców wsi Pokój (niem. Bad Carlsruhe O.S.) poległych i zaginionych w latach 1914–1918. Monument został zaprojektowany przez Richarda Konwiarza. Obiekt odsłonięto w 1924 r. przed kościołem ewangelickim Księżnej Zofii. Po II wojnie światowej obelisk rozbito na bloki, a jego pozostałości wciąż znajdują się nieopodal pierwotnej lokalizacji.
Opis Obelisk z piaskowca, o wysokości ponad 5 m. Modernistyczny pomnik miał korespondować z barokowym kościołem Księżnej Zofii, przed którym został wzniesiony. Na przodzie obiektu umieszczono niezachowaną płaskorzeźbę przedstawiającą modlącego się pod gwiazdami żołnierza (naturalnej wielkości). Monument wieńczyło spiczaste rzeźbione zakończenie stylizowane na płomień, symbolizujący „patriotyczny entuzjazm, z jakim polegli wyruszyli na wojnę”. Ze wszystkich stron cokołu umieszczono dedykacje, natomiast powyżej, na trzech stronach obelisku, wykuto listy zawierające łącznie 109 nazwisk poległych mieszkańców Pokoju – 62 protestantów (głównie wiernych Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego), 44 katolików, a także 2 Żydów i jednego mieszkańca, którego konfesja pozostaje nieustalona. Obiekt osadzono na betonowym fundamencie, do którego prowadziły, zachowane w pierwotnej lokalizacji, schody wykonane z tego samego materiału. Pomnik dodatkowo obsadzono krzewami.
Twórcy Pomnik został zaprojektowany przez Richarda Konwiarza, znanego śląskiego architekta i urbanistę doby modernizmu, wykonano go w zakładzie kamieniarskim Hansa Wichmanna w Namysłowie.
Inskrypcje [Przód:] ZUM GEDÄCHTNIS DER IM WELTKRIEG 1914–1918 GEFALLENEN | HAT DIESEN STEIN AUS DANKBARKEIT ERRICHTET DIE | BÜRGERSCHAFT CARLSRUHE IM JAHRE 1924; [prawa strona:] HEILIGE FLAMME GLÜH; [tył:] GLÜH UND VER LÖSCHE NIE; [lewa strona:] FÜRS VATERLAND (pol. Ku pamięci poległych na wojnie światowej 1914–1918 kamień ten ufundowali w 1924 r. wdzięczni mieszkańcy Pokoju; Święty płomieniu świeć; świeć i nigdy nie gaśnij; Za Ojczyznę).
Listy nazwisk +191419151916191719181920Hannig Walter +15.7.14 Hoffmann Max +22.8.14
Fiebich Wilhelm +22.8.14
Kroll Karl +29.8.14
Hirsch Karl +31.8.14
Wiesner Erich +7.9.14
Lode Paul v.*7.9.14
Fuhrmann Paul v.*9.9.14
Weicht Otto [...]
Johl Friedrich v.* 14.10.14
Schaube Georg +[...].10.14
Fuhrmann Friedrich +18.10.14
Wilk Theodor [...]
Grimm Hermann [...]
Hensel Friedrich [...]
Richter Bruno [...]
Dusterhoff Karl +24.11.14
Maschler Egon +14.12.14
Haenel Gottlieb +21.12.14
Schermann Erich +25.12.14
Wochnik Johann +[...].12.14Schubert Gustav +4.1.15 Klupsch Heinrich [...].1.15
Barton Vincenz [...].1.15
Pollak Oskar +18.1.15
Gerstenberger Konrad +1.2.15
Wilde Otto +1.3.15
Wasner Paul +3.3.15
Baer Gottlieb +12.3.15
Klose Fritz +14.4.15
Marek Emil v.* 20.5.15
Schermann Max +25.5.15
Baer Otto +26.5.15
Pfennig Paul +23.6.15
Speer Eugen +24.6.15
Frach Wilhelm +30.6.15
Bias Hermann +30.7.15
Tonike Richard +6.8.15
Mokrohs Karl +27.9.15
Reichert Gottlieb v.*9.15
Wabnitz Karl v.* 1.10.15
Gruske Karl [...].15
Hartmann Walter [...].15
Jendro Ernst [...].15
Paschke Johann [...].15
Pollok Wilhelm [...].15
Rudek Josef [...].15
Stanke Georg [...].15
Wawrok Anton [...].15
Wluka Richard [...].15
Wrobel Nikolaus [...].15Friebe Alfred +8.6.16 Schwarz Wilhelm +22.6.16
Sorske Paul +20.7.16
Pfeiffer Erich +11.10.16
Fuhrmann Fritz +9.11.16
Gomon Franz [...].16
Grund Alfred [...].16
Kalis Wilhelm [...].16
Reimann Robert [...].16
Slaby Wilhelm [...].16
Thomalla Ignatz [...].16
Thomalla Johannv [...].16
Woitzik Fritz [...].16Blüm Otto +30.1.17 Brix Carl +25.3.17
Kröll Paul +7.4.17
Kalusche Herbert +26.4.17
Sperlich Alfred +22.8.17
Kunert Fritz +23.7.17
Hantke Fritz +29.7.17
Baer Wilhelm v.* 27.9.17
Huschke Otto +8.12.17
Zentzytzki Stanislaus +18.12.17
Gutsmann Karl [...].17
Jany Paul [...].17
Jargosch Gustav [...].17
Kampa Johann [...].17
Rossa Johann [...].17
Stiller Johann [...].17
Weinert Joseph [...].17Bunke Joseph [...].18 Gitschel Franz [...].18
Hensel Julius [...].18
Jendro Franz [...].18
Pollok Karl [...].18
Smolarczyk Thomas [...].18
Spira Franz [...].18
Wienzek Alfred [...].18
Otremba Walter +22.3.18
Reichert Friedrich +12.4.18
Lisse Otto +13.4.18
Schwarz Richard +27.5.18
Barth Gustav +8.6.18
Goetze Georg v.* 11.6.18
Biallas Robert v.* 22.6.18
Kalusche Erich +21.7.18
Wollny Friedrich +11.8.18
Scholz August +13.8.18
Janshel Ernst +1.9.18
Hantke Friedrich v.* 25.9.18
Wabnitz Robert v.* 26.9.18
Wollny Karl v.* 26.9.18
Suffrian Gustav +10.10.18
Berneisch Fritz +11.10.18
Jorek Gerhard +14.10.18
Klimanski Josef +21.10.18
Stenzel Kurt +25.10.18Trzewik Josef [...].20 * v. – vermisst (pol. zaginął)
Historia obiektu Kontekst upamiętnienia W okresie międzywojennym w Pokoju funkcjonowała liczna wspólnota ewangelicka oraz mniej liczebna katolicka. Obie, czcząc pamięć swoich poległych, wcześniej ufundowały kolejno tablice w kościele ewangelicko-augsburskim Księżnej Zofii oraz pomnik na cmentarzu katolickim. Opisywany monument był upamiętnieniem o innym charakterze, ponieważ poświęcony był pamięci wszystkich mieszkańców Pokoju, niezależnie od ich konfesji, upamiętniał zarówno ewangelików, katolików oraz Żydów (których niewielka wspólnota także funkcjonowała we wsi). Co ciekawe nie wszyscy wymienieni na pomniku polegli w latach 1914–1918, na powierzchni obiektu dopisano jeszcze nazwisko Josefa Trzewika, zmarłego w 1920 r. (być może zginął on w czasie II powstania śląskiego).
Wybór wykonawców i miejsca Idea wzniesienia monumentu upamiętniającego wszystkich mieszkańców Pokoju poległych na frontach I wojny światowej pojawiła się w 1922 r. Powołano wówczas komitet budowy pomnika, który zajął się gromadzeniem środków finansowych na ten cel. Zbiórki pieniędzy były prowadzone m.in. w czasie różnych wydarzeń charytatywnych. Równolegle komitet skontaktował się z namysłowskim zakładem kamieniarskim Hansa Wichmanna, który przedłożył następnie wstępny szkic przyszłego monumentu. W marcu 1922 r. szacowano, że koszt wzniesienia obiektu wyniesie ok. 20 tys. ℳ. Komitet pomnikowy rozpoczął w niedługim czasie konsultacje ze specjalistami ze Śląskiej Prowincjonalnej Instytucji Doradczej Upamiętnienia Wojny we Wrocławiu, dyrektor tej instytucji – Johannes Erbe poprosił Kurta Langera, szefa wrocławskiego oddziału Związku Architektów Niemieckich (niem. Bund Deutscher Architekten, BDA), o wyznaczenie projektanta planowanego upamiętnienia. Padło na Richarda Konwiarza – wówczas obiecującego wrocławskiego architekta. Konwiarz stanął jednocześnie na czele zespołu eksperckiego, który prowadził tę sprawę. Jeszcze w 1922 r. zdecydowano, że przyszły pomnik zostanie wzniesiony przed kościołem ewangelickim Księżnej Zofii, w tym samym roku dokonano uroczystego poświęcenia kamienia węgielnego pod budowę obiektu. Miejsce wybrano w drodze kompromisu, początkowo komitet proponował wzniesienie pomnika na placu przed (nieistniejącym obecnie) pałacem (niem. Schlossplatz; ob. rondo Jana Pawła II) w samym sercu wsi, ale ówczesny właściciel rezydencji – książę Albrecht Eugeniusz Wirtemberski nie wyraził na to zgody. Zaproponował on, aby obiekt postawić naprzeciwko nieistniejącego już domu zdrojowego (niem. Kurhaus), znajdującego się na uboczu tutejszego parku, ale ta peryferyjna lokalizacja nie przypadła do gustu komisji.
Projekty Konwiarza Richard Konwiarz sporządził co najmniej dwa korespondujące z bryłą kościoła Księżnej Zofii projekty, z których ostatecznie wybrano ten przedstawiający obelisk zwieńczony płomieniem. Projekt miał bowiem szczególnie przypaść do gustu Śląskiemu Prowincjonalnemu Konserwatorowi Zabytków – Ludwigowi Burgemeistrowi. Wariantywna propozycja Konwiarza, którą odrzucono, miała przypominać pobliski kościół ewangelicki i zarazem, jak stwierdził dyrektor J. Erbe, była „zbyt wyszukana i nie pasowała do otoczenia”. Ostateczny projekt został następnie zaakceptowany przez landrata (starostę) opolskiego hrabiego dra Michaela von Matuschkę i policję budowlaną.
Inauguracja Pomnik został odsłonięty 7 września 1924 r. przez przewodniczącego Powiatowego Związku Wojackiego w Opolu (niem. Kreiskriegerverband Oppeln) dra Paula Scheffczyka, który uroczyście ściągnął z niego czarne sukno. Tuż przed ceremonią, która miała charakter ekumeniczny, w obu kościołach (katolickim i protestanckim) odprawiono nabożeństwa żałobne w intencji poległych. Podczas uroczystości pod pomnikiem, tuż przed aktem odsłonięcia, głos zabrali kolejno: tutejszy katolicki proboszcz ks. Maximilian Raczek, miejscowy pastor Artur Opale, następnie główny rabin opolskiej gminy żydowskiej dr David Braunschweiger, naczelnik okręgu Pokój (niem. Amt- und Gemeninevorsteher Carlsruhe O.S.) Paul Stiller, a na koniec – landrat (starosta) opolski Michael von Matuschka. Ten ostatni pogratulował lokalnej społeczności pięknego pomnika i przypomniał, że pomimo trwającego kryzysu gospodarczego w miarę możliwości należy dalej kultywować pamięć o poległych na Wielkiej Wojnie. Pod monumentem złożono wieńce, a na zakończenie odśpiewano jeszcze pieśń Miałem towarzysza, w wykonaniu lokalnych chórów męskiego oraz dziecięcego, a następnie uroczyście przemaszerowano pod obiektem. W wydarzeniu tłumnie udział wzięli mieszkańcy wsi, przybyli goście oraz przedstawiciele okolicznych 12 stowarzyszeń wojackich i innych organizacji. Po uroczystości w miejscowym parku odbył się festyn z udziałem mieszkańców oraz kuracjuszy. mały|329x329px|Fragment rozbitego pomnika (2023 r.)
Po II wojnie światowej Po 1945 r. monument rozbito na wiele kawałków, z których część zakopano, ale większość do dziś leży w zaroślach, ok. 50 m od kościoła ewangelickiego za budynkiem dawnego ewangelickiego domu parafialnego (w czasach PRL mieściło się w nim kino „Gwiazda”). Nadal czytelna jest część listy nazwisk. Lokalna społeczności od jakiegoś czasu rozważa pomysł przeniesienia pozostałości obiektu na teren, zlokalizowanego nieopodal, cmentarza ewangelickiego.
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Pomniki w województwie opolskim Kategoria:Modernizm Kategoria:Architektura modernizmu w Polsce Kategoria:Architektura w województwie opolskim Kategoria:Pomniki w Polsce związane z I wojną światową Kategoria:Pomniki związane z I wojną światową Kategoria:Pomniki odsłonięte w latach 20. XX wieku Kategoria:Pomniki w Polsce odsłonięte w latach 20. XX wieku