Rycerz bez skazy i trwogi (książę Józef) – powieść historyczna autorstwa Walerego Przyborowskiego wydana w roku 1913, z czasów wojen napoleońskich i Księstwa Warszawskiego.
Akcja zaczyna się w Przesiece na Mińszczyźnie, 17 XI 1812, gdy mróz, śnieżyce i wilki towarzyszą odwrotowi Wielkiej Armii Napoleona. We dworze dojrzewa młodzieńcza żarliwość 15-letniego Witolda Wróblewskiego; jego opiekunką jest siostra Jadwisia, a obrońcą rubaszny konfederat Maciej Sopoćko z legendarnym „garnuszkiem”-garłaczem. Na dwór napadają maruderzy - Wirtemberczycy z Armii Napoleona; po strzelaninie i pożarze troje bohaterów ucieka przez parkowy mur w noc i las.
Witold trafia pod skrzydła polskich ułanów, a w Lenkowszczyźnie po raz pierwszy widzi księcia Józefa Poniatowskiego, poranionego po upadku z koniem, lecz wciąż kierującego odwrotem spod Moskwy. Od tej chwili chłopak służy przy sztabie, a potem w krakusach, poznając smak głodu, mrozu i bitew; Maciej wiernie mu towarzyszy, komentując wszystko żołnierskim humorem.
Kulminacją odwrotu są dantejskie sceny przepraw — tłumy, świst kul, bezlitosna walka o życie na mostach i w lodowatej wodzie. Witold przedziera się dzięki ochronie oddziału przy księciu i sprytowi Macieja.
Po kampanii 1812 roku akcja przenosi się do Warszawy i Krakowa: bale, odznaczenia i polityczne knowania mieszają się z goryczą klęski. Książę z trudem odrzuca podszepty zdrady (afera radziwiłłowska), utrzymując honor armii i własne imię; Witold bywa posłańcem między dworami i świadkiem tych napięć.
Finał rozgrywa się w Saksonii 1813 roku: Poniatowski, mianowany marszałkiem Francji, osłania odwrót pod Lipskiem i, odcięty nad Elsterą, rzuca się konno w rzekę — ginie „z koniem i orężem w dłoni”, zachowując nienaruszony honor narodu. Po śmierci wodza Witold wraca do Przesieki, stawia mu pomnik i po latach żeni się z Basią; to on „opowiada” nam całą historię.
Jest to ostatnia powieść Walerego Przyborowskiego. Książka ukazywała się pod różnymi tytułami: Rycerz bez skazy i trwogi (książę Józef) - powieść sprzed stu laty; Rycerz bez skazy (1934, 1944, 1985), Książę Józef Poniatowski - rycerz bez skazy (2025).
Przypisy
Kategoria:Polskie powieści historyczne Kategoria:Polskie powieści dla dzieci i młodzieży Kategoria:Utwory literackie o wojnach napoleońskich Kategoria:Powieści Walerego Przyborowskiego Kategoria:Powieści z 1913