Naukowy program badawczy (ang. scientific research programme) – koncepcja w filozofii nauki wprowadzona przez węgiersko-brytyjskiego filozofa Imre Lakatosa (1922–1974). Stanowi ona próbę twórczego połączenia elementów falsyfikacjonizmu Karla Poppera z historycznym podejściem Thomasa Kuhna do rozwoju nauki. Lakatos proponuje, że nauka rozwija się nie poprzez pojedyncze teorie, lecz przez serie powiązanych ze sobą teorii tworzących program badawczy, który ewoluuje w czasie. Koncepcja ta została szczegółowo opisana w pracach Lakatosa, takich jak Falsyfikacja i metodologia naukowych programów badawczychImre Lakatos, Falsyfikacja a metodologia naukowych programów badawczych, w: idem, Pisma z filozofii nauk empirycznych, tłum. W. Sady, Warszawa 1995. oraz The Methodology of Scientific Research Programmes.
Definicja i geneza koncepcji Naukowy program badawczy definiowany jest jako sekwencja teorii naukowych, które są ze sobą powiązane poprzez wspólny zestaw fundamentalnych założeń. Lakatos opracował tę ideę w odpowiedzi na ograniczenia popperowskiego falsyfikacjonizmu, który zakładał, że teorie naukowe powinny być testowane i odrzucane, jeśli nie przetrwają prób falsyfikacji. Popperowski model nie wyjaśniał jednak, dlaczego naukowcy często utrzymują teorie pomimo sprzecznych dowodów empirycznychKarl Popper: Logika odkrycia naukowego. PWN, Warszawa 1977.
Lakatos czerpał inspirację z prac Kuhna na temat paradygmatów naukowych i rewolucji naukowych, ale krytykował Kuhna za relatywizm i brak racjonalnych kryteriów wyboru między paradygmatami. Zamiast tego, Lakatos wprowadził racjonalną rekonstrukcję rozwoju nauki, opartą na heurystykach i kryteriach postępu.
Struktura programu badawczego Według Lakatosa, każdy naukowy program badawczy składa się z dwóch głównych elementów:
Twardy rdzeń (ang. hard core) Twardy rdzeń to zbiór podstawowych założeń i hipotez, które są niepodważalne w ramach programu. Naukowcy zgadzają się, by nie kwestionować tych założeń, nawet w obliczu sprzecznych danych empirycznych. Przykłady twardego rdzenia:
W mechanice newtonowskiej: prawa ruchu i grawitacji Newtona. W teorii względności Einsteina: zasada równoważności i stałość prędkości światła.
Rdzeń jest chroniony przed falsyfikacją poprzez konwencję – naukowcy postanawiają go nie zmieniać, dopóki program przynosi owoce.
Pas ochronny (ang. protective belt) Pas ochronny składa się z modyfikowalnych hipotez pomocniczych, założeń ad hoc i modeli, które absorbują anomalie empiryczne. To one są dostosowywane, by chronić twardy rdzeń przed falsyfikacją. Przykładowo, w astronomii ptolemejskiej pas ochronny obejmował epicykle i deferenty, które wyjaśniały obserwowane ruchy planet bez kwestionowania geocentryzmu.
Lakatos podkreśla, że pas ochronny nie jest arbitralny – jego modyfikacje muszą być kierowane przez heurystyki.
Heurystyki Program badawczy zawiera dwa rodzaje heurystyk (reguł postępowania):
Heurystyka negatywna: Nakazuje chronić twardy rdzeń i nie modyfikować go. Anomalie powinny być wyjaśniane poprzez zmiany w pasie ochronnym. Heurystyka pozytywna: Podaje wskazówki, jak rozwijać program, np. jak konstruować nowe hipotezy pomocnicze, przewidywać nowe fakty lub projektować eksperymenty. Heurystyka pozytywna nadaje programowi kierunek i kreatywność.
Zobacz też Filozofia nauki Popperyzm Paradygmat
Przypisy
Kategoria:Filozofia nauki