Spółdzielnia Wydawnicza „Wiedza”

Spółdzielnia Wydawnicza „Wiedza” – wydawnictwo lewicowe powołane w 1945 r. z inicjatywy naczelnych władz PPS. Nazwa wydawnictwa nawiązywała do tradycji ważnego w historii PPS tygodnika społeczno-politycznego „Wiedza”, który działał od 1906 r. w Wilnie, a jego kontynuacją było „Nowe Życie” i kolejne tytuły. Spółdzielnia „Wiedza” przez kilka pierwszych miesięcy funkcjonowała w Łodzi, następnie przeniesiono ją do Warszawy. Wydawnictwo miało propagować idee PPS i podstawowe dzieła marksistowskie poprzez wskazaną w statucie działalność wydawniczą, oświatową i propagandową, rozpowszechnianie utworów literatury pięknej i politycznej oraz rozpowszechnianie wiedzy socjalistycznej. „Wiedza” publikowała wiele pozycji politycznych, w tym w serii „Wiedza to Potęga”, na którą składały się broszury partyjne, kierowane do członków PPS. Równocześnie wydawano cenioną literaturę obcą i polską.

W 1946 r. Ministerstwo Kultury i Sztuki scedowało na okres 5 lat prawa do wydawania dzieł nieżyjących wybitnych polskich pisarzy na wybrane oficyny państwowe, z czego do „Wiedzy” trafiły utwory Elizy Orzeszkowej, Adolfa Dygasińskiego i Andrzeja Struga. Literatura piękna stanowiła ponad połowę ilości, dwie trzecie objętości i jedną trzecią nakładów wydawanych książek. Spośród serii wydawniczych największym zainteresowaniem czytelników cieszyły się: „Pamiętniki”, „Biblioteka Nowa” oraz „Biblioteczka Popularnonaukowa Wiedzy”.

Organizacja wydawnictwa Władze i struktura Spółdzielnią kierował zarząd główny. W składzie pierwszego zarządu znaleźli się: Aleksander Żaruk-Michalski, Krystyna Strusińska i Jan Dąbrowski. Prezesem Spółdzielni w latach 1945–1947 był Julian Hochfeld. W 1948 r. prezesem zarządu był Włodzimierz Reczek, wiceprezesem Julian Maliniak, a sekretarzem generalnym Grzegorz Załęski. Łącznie w różnych działach pracowało wówczas ponad 3 tys. pracowników.

W 1946 r. w strukturach „Wiedzy” powstała Socjalistyczna Agencja Prasowa (SAP). W tym samym czasie powołano przy SAP agencję fotograficzną Foto-SAP, do obsługi uroczystości, spotkań, zjazdów i innych ważnych wydarzeń społecznych, kulturalnych, gospodarczych i politycznych. SAP dostarczała redakcjom pism krajowych spółdzielni informacje i materiały redakcyjne o aktualnych wydarzeniach, w szczególności o ruchu socjalistycznym. SAP wydawała także biuletyny informacyjne dla prasy zagranicznej, w języku rosyjskim, francuskim, angielskim i niemieckim. Do połowy 1948 r. agencja Foto-SAP wykonała 43 500 zdjęć.

W 1948 r. centralne władze i wydziały Spółdzielni znajdowały się w Warszawie, rozdzielone między dwie główne lokalizacje. Przy ul. Daszyńskiego 18 działał zarząd oraz wydziały: administracyjny, finansowy, prasowy, kolportażu, biuro radcy prawnego, centralna administracja czasopism, centralne biuro ogłoszeń i reklam. Przy ul. Lwowskiej 5 zlokalizowany był z kolei wydział księgarski, wydawniczy i centralny zarząd drukarń. Biuro zakupów, magazyny i garaże funkcjonowały przy ul. Szczęśliwej 6. Centralne biuro ogłoszeń i reklam miało dziewięć oddziałów i pododdziały w miastach wojewódzkich, a te z kolei liczne agentury rozsiane w terenie.

Redakcje wydawnictw prasowych działających w Warszawie mieściły się przy Alejach Jerozolimskich 85 (np. „Robotnik”, Socjalistyczna Agencja Prasowa SAP), przy ul. Daszyńskiego 18 (np. „Przegląd Socjalistyczny”, „Chłopska Prawda”, Foto-SAP), oraz przy ul. Marszałkowskiej 8/14 („Nowiny Literackie”). Redakcje i administracja pozostałych tytułów prasowych znajdowały się w większych miastach, takich jak: Wrocław, Katowice, Kraków, Łódź, Poznań, Toruń, Sopot czy Częstochowa.

Wydawnictwo należało do Związku Wydawnictw Prasowych, Polskiego Instytutu Prasoznawczego, Centrali Spółdzielni Wydawniczo-Księgarskich, Polskiego Towarzystwa Wydawców Książek, Związku Księgarzy.

Szata graficzna Okładki i ilustracje wydawnictw „Wiedzy” projektowali między innymi: Mieczysław Berman, Władysław Czarnecki, Sława Guyska, Ewald Guyski, Maria Hiszpańska-Neumann, Stanisław Hiszpański, Mieczysław Jurgielewicz, Eryk Lipiński, Eugenia Różańska, Zofia Rutkowska, Aleksander Sołtan, Andrzej Stopka, Antoni Uniechowski, Ignacy Witz. Ilustracje w tekście oraz okładki do wydania Trylogii księżycowej Jerzego Żuławskiego wykonał jego syn Marek Żuławski.

Drukarnie i księgarnie thumb|right|Wnętrze księgarni w Szczecinie, 1948 r. „Wiedza” prowadziła własne drukarnie. W 1948 r. działało ich 12, po dwie w Warszawie i Krakowie, po jednej w Chorzowie, Gdańsku, Grudziądzu, Łodzi, Opolu, Poznaniu, Toruniu i Wrocławiu. Przy ul. Szczęśliwej 6 w Warszawie funkcjonowała introligatornia.

Spółdzielnia rozbudowywała sieć księgarń, organizowała punkty biblioteczne i czytelnie. Pierwsze księgarnie powstały na Dolnym Śląsku, m.in. we Wrocławiu, Jeleniej Górze, Świdnicy i dwie w Wałbrzychu. Najstarszą z nich założono 1 września 1946 r. W tym samym roku punkty sprzedaży zorganizowano także w Łodzi, Będzinie, Chorzowie i Grudziądzu. Od 1 stycznia 1947 r. powołano w Warszawie wydział księgarski, który jeszcze w styczniu tego roku otworzył placówki księgarskie w Krakowie i Katowicach, w lutym w Warszawie, w marcu w Poznaniu i Gliwicach, w czerwcu w Szczecinie, Gdyni i Sopocie, w sierpniu w Piotrkowie Trybunalskim i drugą w Łodzi. W połowie 1948 r. działały 24 księgarnie. W samej Warszawie działały trzy i mieściły się przy ul. Marszałkowskiej 89, Mokotowskiej 51-53 oraz Mokotowskiej 24.

Tytuły i nakłady Dzienniki i czasopisma W 1946 r. nakład pism wynosił dziennie niecałe 200 tys. egzemplarzy, osiągając w 1948 prawie 800 tys. egzemplarzy. Z kolei łączne nakłady dzienników „Wiedzy” w 1947 r. wynosiły blisko 170 mln egzemplarzy, a czasopism 3 mln egzemplarzy, z czego w samym grudniu średnie jednorazowe nakłady dzienników wyniosły 0,5 mln. egzemplarzy. thumb|right|Praca w drukarni „Robotnika”, Warszawa, 1947 W 1948 r. „Wiedza” wydawała 11 dzienników i 5 czasopism, drukując je we własnych drukarniach. Agencja wydawała m.in.: „Przegląd Socjalistyczny” (miesięcznik, Warszawa, ul. Daszyńskiego 18, nakład miesięczny 20 500 egz.), „Nowiny Literackie” (tygodnik, Warszawa, ul. Marszałkowska 8/14, nakład miesięczny 71 825 egz.), „Świat i Polska” (tygodnik, Warszawa, ul. Daszyńskiego 18, nakład miesięczny 47 400 egz.), „Tydzień Robotnika” (tygodnik, Warszawa, ul. Daszyńskiego 18, nakład miesięczny 301 000 egz.), „Chłopska Prawda” (tygodnik, Warszawa, ul. Daszyńskiego 18, nakład miesięczny 77 400 egz.), „Express Wieczorny” (dziennik, Warszawa, Al. Jerozolimskie 85, nakład miesięczny 5 859 810 egz.), „Robotnik” (dziennik, Warszawa, Al. Jerozolimskie 85, nakład miesięczny 2 933 330 egz.), „Express Poznański” (dziennik, Poznań, ul. Armii Czerwonej 5), „Gazeta Robotnicza” (dziennik, Katowice, nakład miesięczny 2 705 100 egz.), „Wrocławski Kurier Ilustrowany” (dziennik, Wrocław, ul. Wierzbowa 30, nakład miesięczny 1 952 765 egz.), „Głos Pomorza” (dziennik, Toruń, ul. Św. Katarzyny 4, nakład miesięczny 1 215 100 egz.), „Kurier Popularny” (dziennik, Łódź, ul. Piotrkowska 70, nakład miesięczny 990 400 egz.), „Naprzód” (dziennik, Kraków, Rynek Główny 30, nakład miesięczny 422 800 egz.), „Kurier Morski” (dziennik, Sopot, ul. Grunwaldzka 8), „Kurier Ilustrowany” (dziennik, Częstochowa, ul. Kopernika 8).

Książki Według okolicznościowego biuletynu „Wiedzy” z 1948 r. wydawnictwo książkowe rozpoczęło działalność wydawniczą w 1946 r., rok ten podaje także A. Bromberg. Inne opracowania wskazują jednak na 1945 r., co potwierdzają daty wydań książek. Droga wiodła przez Narvik Ksawerego Pruszyńskiego ukazała się w 1945 r. i w tym roku miała cztery wydania, dwa w 1946 r. i jedno w 1948 r. Sygnetem „Wiedzy” zostały opatrzone w 1945 r. także publikacje Na naszej drodze i Zdrajcy przed sądem Lucjana Szulkina, wydane pod pseudonimem Rudolf Lessel. W 1945 r. łącznie „Wiedza”, „Książka” i „Czytelnik” przygotowały w Łodzi 39 woluminów.

Według danych zawartych w biuletynie w okresie od 1946 r. do 1 lipca 1948 r. nakładem „Wiedzy” wydano 177 tytułów książkowych, z czego w 1946 r. 43 tytuły, w 1947 r. 80 tytułów, w pierwszej połowie 1948 r. 50 tytułów. Według ustaleń Bromberga w latach 1946–1947 ukazało się około 150 książek i broszur. Z kolei P. Kitrasiewicz podaje, że łącznie w latach 1945–1948 „Wiedza” wydała 270 tytułów książkowych, z czego część skierowana była do dzieci. thumb|right|Księgarnia „Wiedzy” w Warszawie, 17 listopada 1948 W 1948 r. plan wydawnictw książkowych przewidywał produkcję jednej książki co drugi dzień. Wydawano głównie literaturę polską oraz przekłady z języka angielskiego, francuskiego, rosyjskiego, czeskiego, włoskiego, oraz incydentalnie z hiszpańskiego, duńskiego, niemieckiego i chińskiego.

Wśród tytułów znalazły się np. Droga wiodła przez Narvik Ksawerego Pruszyńskiego (1945, wielokrotnie wznawiany), Na srebrnym globie (1946), Zwycięzca (1946) i Stara Ziemia Jerzego Żuławskiego, Jezioro bodeńskie Stanisława Dygata (1946), Oczekiwanie Jerzego Broszkiewicza, Oflag Marka Sadzewicza, Nowele włoskie i Ody olimpijskie Jarosława Iwaszkiewicza, Klucze Marii Kuncewiczowej, Pożegnanie z Marią Tadeusza Borowskiego (1948). Nakładem „Wiedzy” ukazało się także wiele wznowień, w tym pierwsze wydanie powojenne Kamieni na szaniec Aleksandra Kamińskiego (1946), opowiadanie Ludzie podziemni Andrzeja Struga (1947) wznowione z wydania Jakuba Mortkowicza z 1930 r., czy wznowienie powieści Colas Breugnon Romaina Rollanda (1947).

Dla dzieci i młodzieży „Wiedza” wydała szereg ilustrowanych pozycji, m.in.: Pinokio Carlo Collodiego, Trzy małe świnki, Flet zaczarowany i Królewna Śnieżka wg tekstu Walta Disneya, Chiński dwór i Dzieci podwórka Jadwigi Korczakowskiej, zbiór wierszy Nasi braciszkowie Ewy Szelburg-Zarembiny, zbiór wierszy Słoń Trąbalski Juliana Tuwima, Yankes na dworze króla Artura Marka Twaina, oraz takie popularne tytuły jak Chatka Puchatka i Kubuś Puchatek A.A. Milne'a (1946) czy Kim, Księga dżungli i Puk z Pukowej górki Rudyarda Kiplinga (1947).

W ramach serii popularnonaukowej wydane zostały tomy: Dobroczyńca ludzkości: Ludwik Pasteur - życie i działalność (1947) oraz Sosna Delfiny Gayówny, Jean Henri Fabre: Dzieje, myśli i życie Zofii Bohuszewicz (1947), Orzeł, król ptaków Jana Sokołowskiego (1947), Dzieje świecy Michaela Faradaya, Badacz dalekiej północy: Benedykt Dybowski Bohdana Dyakowskiego, Amundsen, Nansen i Wikingowie polarni Antoniego B. Dobrowolskiego, Pochodzenie człowieka Jana Mydlarskiego, O chiromysie madagaskarskim Wandy Stęślickiej, Życiorys Raciborskiego Władysława Szafera, Brzoza Janiny Jentys-Szaferowej, i inne.

Z poezji wydano między innymi tomy wierszy: Śpiew z pożogi Krzysztofa K. Baczyńskiego, Krzyk ostateczny i Wiersze zebrane Władysława Broniewskiego, Pióro na wichrze Stanisława R. Dobrowolskiego, Ze śmiercią na ty Michała Borwicza. W opracowaniu Adama Ważyka ukazała się Antologia współczesnej poezji francuskiej.

W serii „Wiedza to Potęga”, kierowanej głównie do członków PPS, ukazał się szereg broszur socjalistycznych, w tym: Proletariat Norberta Barlickiego, Stanisław Kunicki Jadwigi Gorzyckiej, Ludwik Krzywicki jako teoretyk materializmu historycznego Oskara Lange, Kobieta w polskim ruchu socjalistycznym Adama Próchnika, Stefan Okrzeja 1886–1905 Mieczysława Zawadki.

Likwidacja Po kilku latach działalności, w wyniku połączenia partii politycznych i powstania PZPR, 20 listopada 1948 r. wydawnictwo zostało podzielone, część związaną z wydawnictwem książek połączono z prowadzoną przez PPR Spółdzielnią Wydawniczą „Książka” w jedno wydawnictwo książkowe Spółdzielnia Wydawnicza „Książka i Wiedza”, zaś część związaną z pozostałą działalnością przejęła Robotnicza Spółdzielnia Wydawnicza „Prasa”, w tym m.in. trzy dzienniki będące organami PPS i aparat wydawniczo-drukarski „Wiedzy”.

Przypisy Uchwała Rady Ministrów z dnia 20 listopada 1948 r. w sprawie połączenia Robotniczej Spółdzielni Wydawniczej „Prasa”, Spółdzielni Wydawniczej „Książka” i Spółdzielni Wydawniczej „Wiedza” ().

Kategoria:Polskie wydawnictwa prasowe