Imperializm rosyjski – wpływ polityczny, gospodarczy i kulturowy, a także siła militarna, wywierana przez Rosję i jej państwa poprzednie na inne kraje i terytoria. Obejmuje on podboje Carstwa Rosyjskiego, Imperium Rosyjskiego, imperializm Związku Radzieckiego oraz neoimperializm Federacji Rosyjskiej. Niektórzy badacze postkolonialni zauważyli brak uwagi poświęcanej imperializmowi rosyjskiemu i radzieckiemu w tej dyscyplinie. mały|upright=1.3|Zasięg terytorialny Imperium Rosyjskiego
Ideologie imperializmu rosyjskiego Terytorialna ekspansja imperium dała autokratycznym władcom Rosji dodatkową legitymizację, a jednocześnie dała podbitej ludności źródło dumy narodowej. Legitymizacja imperium została później dokonana za pomocą różnych ideologii. Po upadku Konstantynopola Moskwa nazwała się trzecim Rzymem, po Cesarstwie Rzymskim i Bizantyjskim. W liście panegirycznym do wielkiego księcia Wasyla III, napisanym w 1510 roku, rosyjski mnich Filoteusz z Pskowa ogłosił: „Dwa Rzymy upadły. Trzeci stoi. I nie będzie czwartego. Nikt nie zastąpi waszego chrześcijańskiego caratu!”. Doprowadziło to do powstania koncepcji mesjańskiego prawosławnego narodu rosyjskiego jako Świętej Rusi. Rosja twierdziła, że jest obrońcą prawosławnych chrześcijan, gdy wkraczała na terytoria Imperium Osmańskiego podczas wojen takich jak wojna krymska.
Po zwycięstwie monarchistycznej w 1815 Rosja ogłosiła Święte Przymierze z Prusami i Austrią, aby przywrócić boskie prawo królów i wartości chrześcijańskie w europejskim życiu politycznym, tak jak dążył do tego Aleksander I pod wpływem swojej doradczyni baronowej Barbary von Krüdener. Zostało ono napisane przez cara i zredagowane przez Ioannisa Kapodistriasa i Alexandru Sturdzę. W pierwszym szkicu car Aleksander I odwoływał się do mistycyzmu poprzez proponowane zjednoczone imperium chrześcijańskie, ze zjednoczoną armią imperialną, co zostało uznane za niepokojące przez inne monarchie. Po rewizji bardziej pragmatyczna wersja sojuszu została przyjęta przez Rosję, Prusy i Austrię.
Za panowania Mikołaja I, stały się oficjalną ideologią państwową. Wymagała ona od Cerkwi prawosławnej odgrywania istotnej roli w polityce i życiu, wymagała centralnych rządów jednego autokraty lub władcy absolutnego i głosiła, że naród rosyjski jest wyjątkowo zdolny do zjednoczenia dużego imperium ze względu na szczególne cechy. Podobnie do szerszego „boskiego prawa królów”, władza cesarza byłaby postrzegana jako rozwiązywanie wszelkich sprzeczności na świecie i tworzenie idealnego „niebiańskiego” porządku. Hosking argumentował, że trio „prawosławie, samodzierżawie, narodowość” miało kluczowe wady w dwóch głównych filarach, ponieważ cerkiew była całkowicie zależna i podporządkowana państwu, a koncepcja narodowości była słabo rozwinięta, ponieważ wielu urzędników było a rewolucyjne idee państw narodowych były „stłumionym echem” w systemie, który opierał się na poddaństwie. W praktyce pozostawiło to autokrację jako jedyny realny filar. Pomimo swego słabo rozwiniętego i sprzecznego charakteru, narodowość imperialna „” została przyjęta przez wielu poddanych imperialnych (w tym Żydów i Niemców) i w ten sposób zapewniła pewne wsparcie kulturalne i polityczne dla Imperium. Ta koncepcja narodowa po raz pierwszy wykazała swoje znaczenie polityczne pod koniec XVIII wieku, jako środek legitymizacji roszczeń imperialnych Rosji do wschodnich ziem Rzeczypospolitej Obojga Narodów.
W XIX wieku panslawizm stał się nową teorią legitymizacji imperium. Choć narodził się w zachodniosłowiańskich (czeskich i słowackich) kręgach intelektualnych w latach 1830. i znalazł poparcie wśród antyimperialnych ruchów ukraińskich, takich jak Bractwo Cyryla i Metodego, panslawizm został zaadaptowany przez nacjonalistów rosyjskich jako ideologiczne wsparcie dla projekcji siły Imperium, szczególnie na Bałkanach.
Rosyjska ekspansja kolonialna mały|upright=1.5|Ekspansja rosyjska w Eurazji w latach 1533–1894 Od XVI wieku Rosja podbijała średnio co roku terytorium wielkości Holandii przez 150 lat.
Syberia Rosyjski ekspansjonizm w dużej mierze skorzystał na bliskości w większości niezamieszkanej Syberii, która była stopniowo podbijana przez Rosję od czasów panowania Iwana Groźnego. Rosyjską kolonizację Syberii i podbój jej rdzennej ludności porównywano do europejskiej kolonizacji obu Ameryk i jej rdzennych mieszkańców, z podobnymi negatywnymi skutkami dla rdzennych mieszkańców i zawłaszczeniem ich ziemi. Inni badacze uważają jednak, że osadnictwo na Syberii różniło się od kolonizacji europejskiej tym, że nie skutkowało wyludnieniem rdzennej ludności, a także zapewniało opłacalne zatrudnienie i integrowało rdzenną ludność ze społeczeństwem osadników.
W latach 1800–1914 na Syberię i Daleki Wschód przybyło 5,5 miliona europejskich Rosjan i innych Słowian, przewyższając liczebnie miejscową ludność azjatycką, z wyjątkiem Jakucji i Kamczatki, gdzie pozostali w mniejszości. Kolonizacja ta trwała nawet w Związku Radzieckim w XX wieku.
Europa mały|upright=1.5|Mapa prowincji Imperium Rosyjskiego, 1898 W tej epoce Rosja również prowadziła politykę ekspansji na zachód. Po klęsce Szwecji w wojnie fińskiej w latach 1808–1809 i podpisaniu traktatu we Fredrikshamn 17 września 1809, wschodnia część Szwecji, obszar, który stał się wówczas Finlandią, została włączona do Imperium Rosyjskiego jako Wielkie Księstwo. Pod koniec XIX wieku polityka rusyfikacji Finlandii miała na celu ograniczenie specjalnego statusu Wielkiego Księstwa Finlandii, a potencjalnie także zniesienie jego autonomii politycznej i asymilację kulturową. Polityka rusyfikacji była prowadzona również na i Białorusi.
Po wojnie rosyjsko-tureckiej (1806–1812) i następującym po niej Traktacie Bukareszteńskim (1812), wschodnia połowa Księstwa Mołdawskiego (znanego później jako Besarabia), Imperium Osmańskiego, oraz niektóre obszary dawniej znajdujące się pod bezpośrednimi rządami Imperium Osmańskiego, znalazły się pod panowaniem Imperium Rosyjskiego. Na Kongresie Wiedeńskim (1815) Rosja uzyskała suwerenność nad Królestwem Kongresowym, które na papierze było autonomicznym Królestwem w unii personalnej z Rosją. Jednakże carowie rosyjscy generalnie ignorowali wszelkie ograniczenia swojej władzy. Było to zatem niewiele więcej niż państwo marionetkowe. Autonomia została poważnie ograniczona po powstaniach w latach 1830–31 i 1863, gdy krajem rządzili namiestnicy, a później podzielono na gubernie (prowincje).
Imperializm sowiecki mały|Radziecki plakat z czasów stalinizmu z napisem „Cały świat będzie nasz!” Chociaż Związek Radziecki deklarował się jako państwo antyimperialistyczne, wykazywał tendencje typowe dla historycznych imperiów. Tradycyjnie uważa się, że argument ten ma swoje źródło w książce Richarda Pipesa The Formation of the Soviet Union (1954). Kilku uczonych, takich jak Seweryn Bialer, uważa, że Związek Radziecki był hybrydowym bytem zawierającym elementy wspólne zarówno dla imperiów wielonarodowych, jak i państw narodowych. Twierdzono również, że Związek Radziecki praktykował kolonializm podobny do konwencjonalnych mocarstw imperialnych. Maoiści twierdzili, że Związek Radziecki sam stał się mocarstwem imperialistycznym, utrzymując jednocześnie socjalistyczną fasadę, czyli stał się .
Radziecka ideologia imperialna kontynuowała mesjanizm panslawizmu, który umieścił Rosję jako . Podczas gdy został pierwotnie przyjęty przez partię bolszewicką podczas przejęcia władzy w rewolucji rosyjskiej, po utworzeniu Związku Radzieckiego, marksistowscy zwolennicy internacjonalizmu sugerowali, że kraj ten mógłby być wykorzystany jako „ojczyzna komunizmu”, z której rewolucja mogłaby się rozprzestrzeniać na cały świat. Józef Stalin i Nikołaj Bucharin zachęcali do tego zwrotu w stronę komunizmu narodowego w 1924 roku, odchodząc od i dążenia do globalnego socjalizmu. Według Aleksandra Wendta, „ewoluowało to w ideologię kontroli, a nie rewolucji pod szyldem socjalistycznego internacjonalizmu” w Związku Radzieckim.
Ekspansjonizm sowiecki W 1939 roku ZSRR zawarł z nazistowskimi Niemcami pakt Ribbentrop-Mołotow zawierający tajny protokół dzielący Rumunię, Polskę, Łotwę, Litwę, Estonię i Finlandię na niemiecką i sowiecką strefę wpływów. Wschodnia Polska, Łotwa, Estonia, Finlandia i Besarabia w północnej Rumunii zostały uznane za części . Litwę dodano w drugim tajnym protokole we wrześniu 1939 roku.
Związek Radziecki dokonał inwazji na części wschodniej Polski przyznanej mu na mocy paktu Ribbentrop-Mołotow dwa tygodnie po niemieckiej inwazji na zachodnią Polskę, po czym nastąpiła koordynacja z siłami niemieckimi w Polsce. Podczas okupacji wschodniej Polski przez Związek Radziecki Sowieci zlikwidowali państwo polskie, a na niemiecko-sowieckim spotkaniu omówiono przyszłą strukturę „regionu polskiego”. Władze sowieckie natychmiast rozpoczęły kampanię sowietyzacji nowo anektowanych przez Związek Radziecki terenów.
W 1939 roku Związek Radziecki bezskutecznie próbował dokonać inwazji na Finlandię, po czym strony zawarły przyznający Związkowi Radzieckiemu wschodni region Karelii (10% terytorium Finlandii), a Karelo-Fińska Socjalistyczna Republika Radziecka została utworzona przez połączenie odstąpionych terytoriów z KASSR. Po ultimatum sowieckim z czerwca 1940 roku, żądającym od Rumunii Besarabii, północnej Bukowiny i regionu Hertsa, Sowieci wkroczyli na te tereny, Rumunia uległa żądaniom radzieckim, a Sowieci zajęli te terytoria.
Około 500 000 imigrantów, głównie Rosjan, osiedliło się na Łotwie, zmieniając udział Łotyszy z 84% w 1945 do 60% w 1953. Prawie 180 000 Rosjan osiedliło się w Estonii, zmieniając udział Estończyków z 94% obywateli Republiki w 1945 do 62% w 1989. Podobne kolonizacje miały miejsce w innych miejscach. W latach 1926–1959 liczba migrantów wzrosła z 57% do 80% w Buriacji i z 36% do 53% w Jakucji. Do 1959 Rosjanie stanowili 75% wszystkich migrantów w Buriacji; 44% migrantów w Jakucji; i 76% migrantów w Chakasji.
Pod koniec II wojny światowej większość krajów Europy Wschodniej i Środkowej była okupowana przez Związek Radziecki.
Współczesny imperializm rosyjski Analitycy opisali państwową ideologię Rosji pod rządami Władimira Putina jako nacjonalistyczną i imperialistyczną. Od czasu jego trzeciej kadencji prezydenckiej niektórzy analitycy twierdzą, że Putin i jego najbliższe otoczenie pracują nad odbudową imperium rosyjskiego. opisuje reżim Putina jako połączenie nacjonalistycznego imperializmu z konserwatywnym prawosławiem i aspektami stalinizmu. Putin przedstawił Związek Radziecki jako realizatora „imperialnego przeznaczenia” Rosji pod inną nazwą.
Federacja Rosyjska jest głównym uznanym państwem sukcesyjnym Związku Radzieckiego i została oskarżona o próbę ponownego przejęcia kontroli nad państwami postsowieckimi. Od czasu rozpadu Związku Radzieckiego Rosja . Te okupowane terytoria to Naddniestrze (część Mołdawii); Abchazja i Osetia Południowa (część Gruzji); oraz , które nielegalnie zaanektowała. Cztery najbardziej wysunięte na południe Wyspy Kurylskie są uważane przez Japonię i kilka innych krajów za okupowane przez Rosję. Rosja ustanowiła również skuteczną dominację polityczną nad Białorusią za pośrednictwem Państwa Związkowego. Marcel Van Herpen opisał kierowaną przez Rosję Eurazjatycką Unię Gospodarczą i Eurazjatycką Unię Celną jako kolejne projekty budowy imperium.
W języku politycznym Rosji republiki postsowieckie określane są mianem „bliskiej zagranicy”. Coraz częstsze używanie tego terminu wiąże się z twierdzeniami o prawie Rosji do utrzymania znaczących wpływów w regionie. Putin ogłosił, że region ten jest częścią „” Rosji i ma strategiczne znaczenie dla rosyjskich interesów. Koncepcję tę porównano do doktryny Monroe.
Badanie przeprowadzone w 2012 roku przez Pew Research Center wykazało, że 44% Rosjan zgodziło się ze stwierdzeniem, że „naturalne jest dla Rosji posiadanie imperium”, natomiast badanie z 2015 roku wykazało, że „61% Rosjan uważa, że części sąsiednich krajów w rzeczywistości należą do Rosji”.
Przypisy
Kategoria:Europejskie cesarstwa