mały|Obszar ziemi stężyckiej w 1792 r. Gwara ziemi stężyckiej – gwara języka polskiego używana dawniej przez mieszkańców ziemi stężyckiej, której obszar obejmował m.in. dzisiejsze okolice Dęblina, Ryk, Łaskarzewa, Żelechowa, Maciejowic, Okrzei, Adamowa i Przytoczna na granicy obecnych województw mazowieckiego i lubelskiego. Gwara ziemi stężyckiej to forma przejściowa pomiędzy dialektem mazowieckim a dialektem małopolskim. Obecnie gwara ta prawie całkowicie zanikła, zastąpiona przez standardową polszczyznę.
Jej głównym badaczem był Stefan WarchołStefan Warchoł, Gwary dawnej Ziemi Stężyckiej, 1967.
Cechy charakterystyczne
Do charakterystycznych cech gwary ziemi stężyckiej należą: Zmiękczanie za pomocą spółgłosek j oraz ch′, np.: wjater (wiatr) pjoch (piach) pchieśń (pieśń) Wymowa spółgłosek w′ oraz f′ jako spółgłosek j lub ch′, np.: jater (wiatr) kjotek (kwiatek) cłojek/cłochiek (człowiek) pastchisko (pastwisko) Wymowa spółgłoski m′ jako mj, np. mjasto (miasto) Zanik miękkości w grupach św′, ćw′ i dźw′ (w północnej części ziemi stężyckiej), np.: śwat (świat) ćwartka (ćwiartka) śwynia (świnia) niedźwodek (niedźwiadek) Podwajanie spółgłoski s, np.: jess (jeż) lass (las) łossa (osa) Podwajanie spółgłoski n (w północnej części ziemi stężyckiej), np. owsiaᵉnny (owsiany). Depalatalizacja w końcówce narzędnika liczby mnogiej, np.: kuńmy (końmi) krowaᵉmy (krowami) Mazurzenie, np.: siecka (sieczka) psenica (pszenica) Siakanie, np.: dysiel (dyszel) kosiula (koszula) siewc (szewc). Wymawianie spółgłoski l jako zawsze twardej głoski, np.: lys (lis) lypa (lipa) Podwajanie spółgłoski j w formach czasu teraźniejszego czasownika jeść: jjem (jem) jjys (jesz) jje (je) jjaᵉmy (jemy) jjyta (jecie) Wymowa zbitek chw i chrz jako zbitek kw i krz, np.: kwilka (chwilka) kwała (chwała) krzan (chrzan) krzest (chrzest) Przejście samogłoski a w samogłoskę aᵉ przed spółgłoskami nosowymi, np.: maᵉma (mama) paᵉni (pani) Brak przegłosu e > o w formach czasownikowych, np. bierã (biorę) niesã (niosę) zaniesła (zaniosła) Wtórna samogłoska e, np. bober (bóbr) meter (metr) Pioter (Piotr). Użycie przyimków we, ze zamiast przyimków w, z, np.: we ćtyrech (w czterech) we młynie (w młynie) Wymowa samogłoski e jako samogłoski aᵉ przed spółgłoskami nosowymi, np.: paniaᵉnka (panienka) korzaᵉń (korzeń) buchaᵉnek (bochenek). Ścieśnienie samogłoski o do samogłosek u, uᵒ lub oᵘ przed spółgłoskami nosowymi, np.: koᵘnie (konie) zagun (zagon) Prelabializacja samogłosek o oraz u, np.: łoko (oko) łowies (owies) łucho (ucho) Szczątkowe formy liczby podwójnej, np.: do naju (do nas) do waju (do was) numa (nam) Zmiana rodzaju gramatycznego w niektórych rzeczownikach, np.: kopyt (kopyto) rãmiaᵉń (ramię) Końcówka -oji w celowniku liczby pojedynczej rzeczowników rodzaju męskiego, np.: chłopakoji (chłopakowi) kunioji (koniowi) Końcówka -e w miejscowniku liczby pojedynczej rzeczowników rodzaju męskiego, np.: kapelusie (kapeluszu) kosie (koszu) Końcówka -ów lub -óch w dopełniaczu liczby mnogiej rzeczowników rodzaju męskiego, np.: gospodarzów (gospodarzy) kuniów (koni) chłopóch (chłopów) zãbóch (zębów) Końcówka -um w celowniku liczby mnogiej rzeczowników rodzaju męskiego, np.: kunium (koniom) synum (synom) Końcówka -amy w narzędniku liczby mnogiej rzeczowników rodzaju męskiego, np.: braciamy (braćmi) kuniamy (końmi) Zmiana końcówki w mianowniku liczby pojedynczej rzeczowników rodzaju żeńskiego zakończonych na spółgłoskę, np.: brukwia (brukiew) brwa (brew) Końcówka -ów w dopełniaczu liczby mnogiej rzeczowników rodzaju żeńskiego, np.: nogów (nóg) kurów (kur) Końcówka -amy w narzędniku liczby mnogiej rzeczowników rodzaju żeńskiego, np.: kościamy (kośćmi) gãsiamy (gęsiami)
Zobacz też ziemia stężycka dialekt mazowiecki dialekt małopolski Stefan Warchoł
Przypisy
Kategoria:Polskie gwary