Klasztor św. Mikołaja w Zawałowie () – ruiny bazyliańskiego klasztoru Ukraińskiej Cerkwi Greckokatolickiej, który znajdował się na Górze Kamiennej we wsi Zawałów (obecnie hromada Podhajce, rejon tarnopolski, obwód tarnopolski).
Historia Powstanie klasztoru datuje się na początek XVII wieku, choć dokładna data jego fundacji pozostaje nieznana. Pierwsze wiadomości o powstaniu wspólnoty monastycznej owiane są legendami, które po raz pierwszy zanotował Joannicjusz Galatowski, a później, w 1755 roku, dziedzic Zawałowa, Józef Aleksander Jabłonowski. Tradycja wiąże fundację klasztoru z wydarzeniami militarnymi z czasów najazdów tatarskichСлободян В. Василиянський монастир в Завалові у світлі джерел // Дрогобицький краєзнавчий збірник / Ред. кол. Л. Тимошенко (голов. ред.), Л. Винар, Л. Войтович, Г. Гмітерек та ін. – Вип. ХІХ-XX. – Дрогобич: Коло, 2017 – С. 385–403..
Według podań, wojewoda ruski Roman (lub książę Roman Ostrogski, brat króla Daniela Halickiego, według wersji Jabłonowskiego) został otoczony przez wojska chana Buniaka. We śnie ukazał mu się św. Mikołaj, który nakazał mu stoczyć bitwę i w miejscu przyszłego zwycięstwa zbudować cerkiew ku czci Najświętszej Bogurodzicy, a między trzema wałami, gdzie odpoczywał, – cerkiew ku czci samego św. Mikołaja. Odniósłszy zwycięstwo nad Tatarami, Roman wypełnił te wskazówki, fundując klasztor św. Mikołaja w Zawałowie. Wspólnota została zniszczona podczas najazdów turecko-tatarskich w połowie XVII wieku, w szczególności w 1675 roku przez wojska Kara Mustafy.
Odrodzenie i gospodarka Odrodzenie klasztoru rozpoczęło się pod koniec XVII wieku, a od 1700 roku jego głównym budowniczym został igumen Sylwester Tarasewicz, który odbudował drewnianą trójkopułową cerkiew i nowe cele. Otrzymał on przywileje na ziemie i młyn od dziedzica Aleksandra Jana Jabłonowskiego w 1714 i 1721 roku, co zapewniło wspólnocie niezależność ekonomiczną.
W 1743 roku klasztor wszedł w skład Ruskiej Prowincji Opieki Najświętszej Bogurodzicy Zakonu Bazylianów, a później, w 1780 roku, do Galicyjskiej Prowincji Najświętszego Zbawiciela. Zgodnie z inwentarzem z 1773 roku, kompleks klasztorny składał się z wielu drewnianych budynków otoczonych płotem z gontowym daszkiem. Centrum stanowiła drewniana trójkopułowa cerkiew Świętego Mikołaja. Na południe od niej znajdowała się dzwonnica z kaplicą, a na zachód ciągnęły się cele klasztorne. Osobno od zabudowań klasztornych znajdował się dwór gospodarczy, który obejmował oborę (budynek dla bydła), gumno (miejsce do młócenia) i stodoły kryte słomianymi daszkami. Klasztor prowadził rozwiniętą gospodarkę, zasiewając pszenicę ozimą i jarą oraz żyto, owies i inne uprawy, a także utrzymując bydło i drób. Posiadał sad, a od 1778 roku prowadził fabrykę garbowania skór.
Poddani klasztorni, którzy zamieszkiwali na jurydyce, wykonywali swoje obowiązki. W szczególności parobkowie (chłopi z zaprzęgiem) odrabiali dwa dni pańszczyzny tygodniowo w ciepłej porze roku. W 1773 roku w cerkwi przechowywano 66 ksiąg liturgicznych, a w bibliotece klasztornej – 91 ksiąg w językach ruskim, polskim i łacińskim, włączając inwentarz z 1729 roku, przeniesiony ze zlikwidowanego klasztoru w Litwinowie.
Likwidacja W 1787 roku klasztor został włączony do listy wspólnot zakonnych Cesarstwa Austriackiego, przeznaczonych do likwidacji, a ostateczną decyzję podjęto w 1793 roku. Majątek został wyprzedany w drodze licytacji (aukcji): dwa dzwony nabył klasztor w Buczaczu, ikonostas i ołtarz św. Mikołaja trafiły do cerkwi parafialnej w Zawałowie, a bibliotekę przekazano Uniwersytetowi Lwowskiemu. Ziemie i lasy nabyła Teofila Strzeżysława Sapieha.
W 1882 roku Iwan Franko zwrócił szczególną uwagę na ikonostas w Zawałowskiej cerkwi, w szczególności na dwa niewielkie malowidła przedstawiające odcięte głowy na diakońskich wrotach, podkreślając ich wysoki realizm, harmonię kolorów oraz wpływ włoskich szkół idealistycznych XV–XVI wieku. Zachował się namiestny (główny) rząd ikonostasu, wykonany pod wpływem tradycji zachodniej, z soczystą snycerką (rzeźbą).
Na miejscu dawnego klasztoru, którego teren już w 1915 roku był pokryty lasem, w 1928 roku doszło do „cudu” objawienia Matki Bożej, co zapoczątkowało masowe pielgrzymki. W 2004 roku została tu poświęcona nowo zbudowana kapliczka, a w 2006 roku urządzona Droga Krzyżowa, co odnowiło sakralne znaczenie tego miejsca.
Igumenowie ks. Wysznowecki (1687) ks. Sylwester Tarasewycz (1700–1724) ks. Teodor Doliński (1754) ks. Pachomij Nehrebecki (1762–1763) ks. Porfyrij Barankewycz (1764–1765) ks. Josafat Siedlecki (1766) ks. Matkowski (maj 1769) ks. Leon Zasławski (1773) ks. Teofan Duszyński (kwiecień 1775–1777) ks. Sylwester Hrehorowycz (1778) ks. Antonij Smereczynski (1780) ks. Tadej Łaszkewycz (listopad 1782 – czerwiec 1783) ks. Awksentij Dubnećkyj (czerwiec 1783 – lipiec 1786) ks. Heraklij Bilkewycz (lipiec 1786 – kwiecień 1788) ks. Sebastijan Fryzinski (kwiecień 1788 – listopad 1789) ks. Ipolit Lenkewycz (listopad 1789 – maj 1793)
Przypisy
Kategoria:Klasztory greckokatolickie w obwodzie tarnopolskim