thumb|Umarells obserwujący prace związane z wymianą nawierzchni na rogu między Palazzo Re Enzo a via Rizzoli, Bolonia (2016)
Umarell (włoska pisownia dialektu bolońskiego (emilijskiego) słowa umarèl, (IPA: ); lm. umarî) to mężczyźni w wieku emerytalnym, którzy spędzają czas, obserwując place budowy, zwłaszcza roboty drogowe – stereotypowo z rękami splecionymi za plecami oraz udzielając robotnikom nieproszonych rad; jest celową modyfikacją słowa z dialektu bolońskiego, umarèl, i oznacza pierwotnie (w sposób pejoratywny) małego, przygaszonego i anonimowego „człowieczka”, który wałęsa się po mieście (także umaréin).
Choć początkowo typowy dla regionu to po czasie zyskał popularność w całych Włoszech i jest używany do opisywania przede wszystkim emerytów, którzy spędzają czas na obserwowaniu prac prowadzonych na budowach. Stereotypowy wizerunek umarella to starszy mężczyzna zainteresowany pracami, stojący z rękami splecionymi za plecami i często udzielający robotnikom nieproszonych rad.
W języku polskim spotyka się także potoczne określenie dziad boloński (także: dziady bolońskie) jako przybliżone tłumaczenie terminu umarell.
Etymologia mały|Umarells obserwują budowę nowego tunelu Las Delicias w Valladolid. Słowo umarell powstało w wyniku ewolucji bolońskiego terminu dialektalnego umarèl (z jedną literą „l”), używanego z pewną ironią lub w tonie pejoratywnym. Oznacza ono niepozornego „człowieczka”, często starszego, który spędza czas, obserwując z ulicy trwające prace — z rękami za plecami i czujnym okiem wychwytującym każdy szczegół. Terminu tego nie ma w najważniejszych dawnych słownikach dialektu bolońskiego; występują w nich natomiast inne, podobne słowa, takie jak umêtt, umarêtt, umein czy uminein, wszystkie w zdrobnieniu. Z czasem jednak umarell zmienił ton i znaczenie: z lokalnego określenia stał się zjawiskiem kulturowym, rozpowszechnionym we Włoszech, a nawet za granicą, stając się ironicznym, ale sympatycznym symbolem miejskiego obserwatora par excellence.
Liczba mnoga umarells została utworzona przez dodanie litery „s”, aby nadać słowu pseudo-angielski charakter.
Historia Termin został ukuty w 2005 roku przez Danilo Masottiego, blogera i pisarza: najpierw użył go na blogu, a następnie — w 2007 roku — w tytule jednej ze swoich książek. Z biegiem lat postać umarella stała się przedmiotem rosnącej uwagi dzięki inicjatywom takim jak grupy w mediach społecznościowych, blogi oraz kolejne książki tego samego autora.
W 2015 roku miasto Riccione, położone około na południowy wschód od Bolonii, przeznaczyło budżet 11 000 euro na wynagrodzenia dla umarell, którzy mieli nadzorować prace w mieście – m.in. liczyć ciężarówki wjeżdżające i wyjeżdżające z placów budowy, aby porównać dostawy z dokumentami, oraz pilnować przed kradzieżą, gdy teren pozostawał bez nadzoru. Z kolei miejscowość San Lazzaro di Savena, oddalona o na południowy wschód od Bolonii, przyznała nagrodę „Umarell roku” lokalnemu mieszkańcowi Franco Boniniemu.
W 2016 roku lokalne stowarzyszenie kulturalne („To zdarza się tylko w Bolonii”) wypuściło kartę „Umarèl” jako zbiórkę na dalszą renowację bazyliki św. Petroniusza. Niezależnie wydano też aplikację mobilną Umarells, która wskazywała lokalizacje trwających robót drogowych i placów budowy. Sieć restauracji szybkiej obsługi Burger King „zatrudniła” kilka osób określanych jako umarells w ramach kampanii w mediach społecznościowych promującej rozwój sieci w kraju.
W lipcu 2017 roku bolońska rada miejska (komisja konsultacyjna ds. nazewnictwa ulic) zatwierdziła nadanie nazwy niewielkiemu skwerowi na wschód od centrum, w dzielnicy Cirenaica, w uznaniu lokalnej popularności pojęcia – z podkreśleniem świadomej ironii, że w chwili decyzji skwer był w budowie.
thumb|Piazzetta degli Umarells w Bolonii14 kwietnia 2018 roku skwer został uroczyście otwarty przez miejskiego radnego , przewodniczącego dzielnicy Simone Borsariego, „władcę umarells” Franco Boniniego, stand-upera Maurizia Pagliariego (Dulio Pizzocchi) oraz pisarza Danila Masottiego. Rok później skradziono tabliczkę z nazwą skweru.
Jedno z pierwszych użyć poza kontekstami lokalnymi (w których termin był w pewien sposób już poświadczony) i niezawarte w książkach Masottiego pochodzi z 10 marca 2017 roku: , na łamach Corriere della Sera, narzekając na nadmierną obecność pewnych postaci w talk-showach, pisze, że „ciągła obecność wywołuje efekt-umarell”. W tym samym roku wprowadzono na rynek „umarella na biurko” — kolorową plastikową figurkę przedstawiającą typową postać umarella, która według intencji producenta „patrzy na ciebie, gdy pracujesz przy komputerze”; gadżet odniósł natychmiastowy sukces i po latach pozostaje popularny.
Od 2019 roku w bolońskich kioskach sprzedawany jest coroczny kalendarz poświęcony umarells.
W kwietniu 2020 roku opowiadanie pt. „Zio Paperone e la formula minacciata”, opublikowane w numerze 3360 periodyku Topolino, zostało poświęcone umarellowi pilnującemu budów natomiast w maju tego samego roku piosenkarz i autor tekstów opublikował piosenkę w dialekcie mediolańskim pt. „L'umarell”.
thumb|Plac budowy w Bolonii z otworami do obserwacji dla dorosłych, dzieci i psówW kwietniu 2020 roku włoski magazyn komiksowy poświęcił odcinek postaci umarell o imieniu Gerindo Persichetti[k]. W grudniu 2020 w Pescarze deweloper Sarra zainstalował okna pozwalające umarells obserwować trzy place budowy.
W 2021 roku termin został po raz pierwszy włączony do słownika języka włoskiego — do słownika Zingarelli — a w kolejnym roku trafił do słownika Treccani jako neologizm.
W 2021 roku wydano też grę planszową La Giornata dell’Umarell („Dzień umarell”)[k]. Na początku następnego roku ukazała się gra planszowa „La giornata dell'Umarell: il gioco del vero pensionato”.
Popularność poza obszarem italofonicznym mały|Okna dla umarells do obserwacji placu budowy Na początku lat 2020. termin zaczął zyskiwać popularność także poza obszarem italofonicznym. Pierwsze pojawienie się poza kontekstem języka włoskiego datowane jest na 2017 rok i wiąże się z utworzeniem strony w anglojęzycznej Wikipedii przez anglojęzycznego edytora mieszkającego w Bolonii. W 2021 roku „The Times” poświęcił artykuł umarellom i włączeniu hasła do słownika Zingarelli. Później, w 2022 roku, brytyjska leksykografka i etymolożka Susie Dent zamieściła hasło umarell w swojej książce Words from the Heart – An Emotional Dictionary. W 2024 roku szwedzki magazyn językoznawczy Språket opublikował przygotowywaną przez Radę Języka Szwedzkiego coroczną listę nowych słów (Språkrådets nyordslista), które stały się powszechne w języku szwedzkim; jednym z 32 wymienionych było także słowo umarell. Po oficjalnym wejściu terminu do języka szwedzkiego w październiku 2025 gmina Karlskoga uroczyście zainaugurowała „ławki umarell” (szw. umarell-bänkar), mające umożliwiać mieszkańcom obserwowanie budowy lokalnego kąpieliska.
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne Umarell w Urban Dictionary Blog Umarells
Kategoria:Neologizmy Kategoria:Bolonia Kategoria:Język włoski