Ehestandsdarlehen (, z niem. pożyczka małżeńska) – część promowania rodziny w Niemczech nazistowskich. Wprowadzona w 1933 roku, była oferowana nowożeńcom w formie bonów na artykuły gospodarstwa domowego, początkowo pod warunkiem, że kobieta przestanie pracować. O ile zarobki męża nie były bardzo niskie, oprocentowanie pożyczki pozostawało niższe, jeśli tylko on pracował; a jedna czwarta kapitału była umarzana za każde dziecko.

Opis Pożyczki małżeńskie zostały stworzone na mocy „Ustawy o zmniejszaniu bezrobocia” z 1 czerwca 1933 rokuKlaus-Jörg Ruhl, Brauner Alltag: 1933–1939 in Deutschland, Fotografierte Zeitgeschichte, Düsseldorf: Droste, 1981, ISBN 978-3-7700-0585-7, s. 63 ().Cornelia Schmitz-Berning, Vokabular des Nationalsozialismus, Berlin/New York: de Gruyter, 1998, ISBN 978-3-11-013379-0, s. 161 ().. „Aryjscy” nowożeńcy mogli otrzymać bezprocentową pożyczkę w wysokości 1000 reichsmarekRichard Grunberger, A Social History of the Third Reich, London: Weidenfeld, 1971, ISBN 9780297002949, s. 235., w formie bonów na nazwisko męża, które można było wymienić na artykuły gospodarstwa domowego, takie jak mebleMatthew Stibbe, Women in the Third Reich, London: Arnold / New York: Oxford University, ISBN 978-0-340-76105-2, s. 40–41.. Kwota ta stanowiła około jednej piątej przeciętnego rocznego wynagrodzenia nettoStibbe, s. 40.; robotnicy przemysłowi zarabiali 140 RM miesięcznieRuhl, s. 64..

Początkowo pożyczki wymagały, aby panna młoda natychmiast przestała pracować i nie podejmowała innej pracy przez cały okres trwania pożyczki, chyba że mąż zarabiał mniej niż 125 RM miesięcznie. Planujący mieli nadzieję, że program pożyczkowy spowoduje, że 800 000 kobiet opuści rynek pracy w ciągu pierwszych czterech lat, a związany z nim program dotacji do produkcji artykułów gospodarstwa domowego miał zapewnić miejsca pracy dla kolejnych 200 000 mężczyznDavid Schoenbaum, Hitler’s Social Revolution: Class and Status in Nazi Germany 1933–1939, 1966, repr. New York/London: Norton, 1980, OCLC 173223624, s. 181.. W listopadzie 1933 roku „Völkischer Beobachter” przedstawił jako „świetlany” przykład ślub zbiorowy i późniejsze rezygnacje 122 pracownic fabryki papierosów w Berlinie, które w ten sposób zwolniły miejsca pracy dla bezrobotnych mężczyznStibbe, s. 41..

Do 1937 roku osiągnięto pełne zatrudnienie i potrzebne były robotnice, więc wymóg został zniesiony, a pożyczka udostępniona wszystkim młodym ludziom o udokumentowanym aryjskim pochodzeniu i „zdrowiu genetycznym”Grunberger, s. 255.Ruhl, s. 75.Stibbe, s. 87.. Spowodowało to wzrost liczby wniosków: do 1936 roku około jedna trzecia par je otrzymywała; do 1939 roku liczba ta wzrosła do 42%Stibbe, s. 44.. W lipcu 1938 roku, jako część Dekretu o Dobrobycie Ludności Wiejskiej, dodano specjalny program pożyczek małżeńskich dla robotników rolnych: pary kwalifikowały się, jeśli jedno z małżonków pracowało w rolnictwie lub leśnictwie przez pięć lat przed zawarciem małżeństwa, a pożyczka była umarzana po kolejnych dziesięciu latach takiej pracy. Istniała również odnawialna dotacja w wysokości 400 RM dla pracowników rolnych na założenie gospodarstwa domowegoSchoenbaum, s. 171..

Złożenie wniosku o pożyczkę wymagało wykazania „wartości” pod względem pochodzenia i zdrowia, co mogło być uciążliweStibbe, s. 54.. Jednakże ustawa z 31 sierpnia 1939 roku zawiesiła wymogi dokumentacyjne w przewidywaniu skutków wojnyStibbe, s. 155..

Pary, w których oboje małżonkowie byli zatrudnieni, musiały spłacać pożyczkę w tempie 3% miesięcznie; jeśli pracował tylko mąż, stopa spłaty wynosiła 1% miesięcznie. Zgodnie z nazistowską polityką odwrócenia spadku wskaźnika urodzeń wśród Niemców, jedna czwarta pożyczki była umarzana za każde dziecko, tak że po czwartym dziecku nie było już nic do spłaceniaStibbe, s. 41.Ruhl, s. 62–64.. Dało to początek potocznemu określeniu „abkindern” (oddziecić) na spłatę pożyczki przez wydanie na świat potomstwaChristian Zentner, Friedemann Bedürftig, tr. Amy Hackett, The Encyclopedia of the Third Reich, New York: Macmillan, 1991, ISBN 978-0-02-897500-9; repr. New York: Da Capo, 1997, ISBN 978-0-306-80793-0, s. 1, 718..

Do końca 1938 roku udzielono 1 121 000 pożyczek małżeńskich, 800 000 na pierwotnych warunkach wymagających od panny młodej zaprzestania pracy, a „baby boom” zaowocował umorzeniem 980 000 z nichGrunberger, s. 235, 254.. Pożyczkę następnie zmniejszono o połowę, do 500 RM. 250 RM za każde dziecko pozostawało silną zachętą; dostępna była również inna pomoc finansowa, zwana Kindergeld, aby zachęcać rodziny do posiadania dzieci. Pożyczki były szczególnie silną zachętą do zawarcia małżeństwa po zajściu w ciążę pozamałżeńską.

Pożyczki były częściowo finansowane z podatku od osób stanu wolnego zwanego („pomoc małżeńska”)Zentner, Bedürftig, s. 574.Shepard Bancroft Clough, Thomas Moodie and Carol Moodie, eds., Economic History of Europe: Twentieth Century, Documentary history of Western civilization, New York: Harper & Row, 1968, OCLC 463948695, s. 254.. Był on pobierany w wysokości 2–5% rocznego dochodu brutto od osób poniżej 55. roku życia, które podlegały podatkowi dochodowemu; na mocy ustawy z 16 października 1934 roku został włączony do podatku dochodowego począwszy od stycznia 1935 rokuSchmitz-Berning, s. 122.Friedrich Hartmannsgruber, Die Regierung Hitler, volume 3 1936, Munich: Oldenbourg, 2002, ISBN 978-3-7646-1839-1, s. 17 ()..

W wyniku programu pożyczek małżeńskich meble i wyposażenie wnętrz należały do nielicznych sektorów handlu detalicznego, które odnotowały ekspansję w okresie Trzeciej Rzeszy; i nie dotyczyło to domów towarowych, które zostały wyraźnie wykluczoneSchoenbaum, s. 134, 143 and note 118..

Powojenny odpowiednik Rząd NRD umorzył wszystkie zaległe pożyczki małżeńskie w 1950 roku, a w 1972 roku wprowadził własny program pożyczkowy, (kredyt małżeński), który silnie przypominał nazistowską pożyczkę małżeńską: nowożeńcy poniżej 26 roku życia otrzymywali bezprocentową pożyczkę w wysokości 5000 marek wschodnioniemieckich, która była stopniowo umarzana w miarę posiadania dzieci (w tym przypadku 3), ponownie określana jako abkindernHeike Trappe, Emanzipation oder Zwang?: Frauen in der DDR zwischen Beruf, Familie und Sozialpolitik, Berlin: Akademie, 1995, ISBN 978-3-05-002808-8, s. 70 ().Michael Schwartz, „Emanzipation zur sozialen Nützlichkeit: Bedingungen und Grenzen von Frauenpolitik in der DDR” in Sozialstaatlichkeit in der DDR: Sozialpolitische Entwicklungen im Spannungsfeld von Diktatur und Gesellschaft 1945/49–1989, ed. Dierk Hoffmann, Michael Schwartz, Schriftenreihe der Vierteljahrshefte für Zeitgeschichte, Sondernummer, Munich: Oldenbourg, 2005, ISBN 978-3-486-57804-1, pp. 47–88, s. 70 (), also in Lieschen Müller wird politisch: Geschlecht, Staat und Partizipation im 20. Jahrhundert, ed. Christine Hikel, Nicole Kramer and Elisabeth Zellmer, Zeitgeschichte im Gespräch 4, Munich: Oldenbourg, 2009, ISBN 978-3-486-58732-6, s. 39 (): „ein spezieller Ehekredit für junge Ehepaare, der mit der Möglichkeit des ‘Abkinderns’ – der schrittweisen Streichung der Kreditschuld bei Geburt von mehreren Kindern – stark an die ‘Ehestandsdarlehen’ des NS-Regimes erinnerte”..

Przypisy

Bibliografia uzupełniająca Ulrike Eichborn. „Ehestandsdarlehen. Dem Mann der Arbeitsplatz, der Frau Heim, Herd und Kinder”. In Annette Kuhn, ed. Frauenleben im NS-Alltag. Bonner Studien zur Frauengeschichte 2. Pfaffenweiler: Centaurus, 1994. ISBN 978-3-89085-860-9. s. 48–64. () Michelle Mouton. From Nurturing the Nation to Purifying the Volk: Weimar and Nazi Family Policy, 1918–1945. Publications of the German Historical Institute. Cambridge/New York: Cambridge University, 2007. ISBN 9780521861847.

Kategoria:Gospodarka III Rzeszy Kategoria:Małżeństwo Kategoria:Polityka społeczna Kategoria:Historia prawa niemieckiego