Centralny Zarząd Państwowych Gospodarstw Rolnych – przedsiębiorstwo państwowe wydzielone z administracji państwowej, prowadzone w ramach narodowych planów gospodarczych, według zasad rozrachunku gospodarczego.

Historia Proces kształtowania ustroju rolnego w Polsce po II wojnie światowej stanowił jeden z kluczowych elementów przemian ustrojowych oraz społeczno-gospodarczych zapoczątkowanych po 1944 r. Zasadniczy kierunek tych przeobrażeń wyznaczał Manifest PKWN z 1944 r., który zapowiadał przeprowadzenie radykalnej reformy rolnej, traktowanej jako fundament nowego ładu społecznego na wsiUstawa z dnia 21 lipca 1944 r. o utworzeniu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego. Dz. U. 1944 nr 1, poz. 1.. Reforma rolna została w nim ujęta nie tylko jako narzędzie przebudowy stosunków ekonomicznych, lecz przede wszystkim jako akt o charakterze politycznym i społecznymDekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Dz. U. 1944 nr 7, poz. 17..

Celem reformy było zlikwidowanie wielkiej własności ziemskiej, postrzeganej przez nowe władze jako jeden z filarów przedwojennego porządku społecznego oraz zaplecze polityczne ziemiaństwa. Jednocześnie reforma miała na trwałe pozyskać poparcie szerokich mas chłopskich dla kształtującego się systemu władzy. Manifest PKWN zapowiadał wywłaszczenie bez odszkodowania majątków ziemskich o powierzchni przekraczającej 50 ha użytków rolnych, a na ziemiach zachodnich i północnych – majątków o powierzchni powyżej 100 haDekret z dnia 6 września 1946 r. o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych i byłego Wolnego Miasta Gdańska. Dz.U. 1946 nr 49, poz. 279..

Według danych statystycznych w latach 1944–1949 sektor państwowy w rolnictwie reprezentowany był przez trzy podstawowe jednostki organizacyjne: Państwowe Nieruchomości Ziemskie, obejmujące łącznie 1 525,0 tys. ha gruntów, Państwowe Zakłady Hodowli Roślin, dysponujące areałem 69,0 tys. ha, oraz Państwowe Zakłady Chowu Koni o powierzchni 40,9 tys. haRocznik Statystyczny 1949, GUS, Warszawa 1949.. Jednostki te stanowiły trzon państwowego sektora rolnego w pierwszym okresie powojennym i odegrały istotną rolę w realizacji polityki rolnej państwa. Na bazie tych trzech jednostek organizacyjnych utworzono w 1949 r. Centralny Zarząd Państwowych Gospodarstw Rolnych.

Działalność Utworzenie Centralnego Zarządu Państwowych Gospodarstw Rolnych nastąpiło na podstawie zarządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1949 r., wydane w porozumieniu z Ministrem Skarbu i Prezesem Centralnego Urzędu PlanowaniaZarządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 29 marca 1949 r. wydane w porozumieniu z Ministrem Skarbu i Prezesem Centralnego Urzędu Planowania, o utworzeniu Centralnego Zarządu Państwowych Gospodarstw Rolnych. M.P. 1949 nr 19, poz. 286.Zarządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 31 grudnia 1949 r. w sprawie nadania statutu Centralnemu Zarządowi Państwowych Gospodarstw Rolnych. M.P. 1950 nr 6, poz. 62.. Utworzenie Zarządu miało ścisły związek z dekretem z 1947 r. o tworzeniu przedsiębiorstw państwowychDekret z dnia 3 stycznia 1947 r. o tworzeniu przedsiębiorstw państwowych. Dz.U. 1947 nr 8, poz. 42..

Zarząd posiadał osobowość prawną. Działał w ramach narodowych planów gospodarczych według zasad rozrachunku gospodarczego na podstawie planu finansowo-gospodarczego.

Przedmiotem działalności Zarządu był szeroki zakres zadań o charakterze organizacyjnym, produkcyjnym i nadzorczym. Do jego podstawowych kompetencji należało koordynowanie, nadzorowanie i kontrolowanie oraz sprawowanie ogólnego kierownictwa nad przedsiębiorstwami państwowymi wydzielonymi z administracji państwowej, funkcjonującymi w formie państwowych gospodarstw rolnychDaniel Koteluk, Powołanie i rozwój państwowych gospodarstw rolnych, Rocznik Historyczny Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego, nr 32, Warszawa 2016, s. 89–91..

Zasadniczym celem działalności tych przedsiębiorstw było prowadzenie wzorowej, produkcyjnej gospodarki rolnej – zarówno w zakresie produkcji roślinnej, jak i zwierzęcej – na nieruchomościach ziemskich przeznaczonych na państwowe gospodarstwa rolneWłodzimierz Dzun, Polityka rolna w okresie gospodarki nakazowo-rozdzielczej, [w:] Polska polityka rolna 1944-1994 – wybrane zagadnienia, red. B. Kożuch, Dział Wydawnictw Filii UW, Białystok 1994.. W ramach tej działalności Zarząd sprawował również nadzór nad prowadzeniem zakładów przemysłu rolnego powiązanych bezpośrednio z użytkowanymi przez PGR nieruchomościami ziemskimi, co miało sprzyjać pełniejszemu wykorzystaniu surowców rolnych oraz integracji produkcji rolnej z jej przetwórstwemMarek Ignar, Przemiany społeczne w państwowych gospodarstwach rolnych, w: Przemiany społeczne w socjalistycznym sektorze rolnictwa polskiego, praca zbiorowa pod red. F. Kolbusza i W. Dzuna, Warszawa 1981, s. 32–48..

Istotnym obszarem aktywności była także organizacja i prowadzenie zaplecza hodowlanego i doświadczalnego. Obejmowało to zakładanie i funkcjonowanie stacji hodowli oraz reprodukcji nasion selekcyjnych, zarodowych zwierząt gospodarskich i zwierząt futerkowych, a także stacji naukowo-doświadczalnych z zakresu produkcji roślinnej i zwierzęcej. Działania te miały na celu podnoszenie poziomu biologicznego produkcji rolniczej oraz wdrażanie postępu hodowlanego i agrotechnicznego w skali całego sektora państwowego.

W strukturze działalności Centralnego Zarządu PGR mieściło się ponadto zakładanie i prowadzenie oczyszczalni nasion, punktów kopulacyjnych, stacji sztucznej inseminacji oraz wylęgarni, co stanowiło element systemowego wsparcia rozrodu i jakości materiału hodowlanego. Szczególne znaczenie przypisywano także prowadzeniu państwowych stad ogierów, stadnin koni oraz źrebięciarni, których zadaniem było zaopatrywanie kraju w materiał zarodowy oraz zapewnienie gospodarce narodowej produkcji koni o różnych typach użytkowychFranciszek Tomczak, Sektor państwowy w rolnictwie i jego przekształcenia strukturalno-własnościowe, [w:] Polska polityka rolna 1944-1994 – wybrane zagadnienia, red. B. Kożuch, Dział Wydawnictw Filii UW, Białystok 1994..

Uzupełnieniem zadań produkcyjnych i hodowlanych była działalność techniczna i remontowa. Zarząd organizował i nadzorował zakładanie zespołowych oraz wydzielonych warsztatów reparacyjnych, przeznaczonych do bieżących remontów traktorów i maszyn rolniczych. Działania te miały służyć racjonalnej eksploatacji środków mechanicznej uprawy ziemi oraz utrzymaniu sprawności parku maszynowego w państwowych gospodarstwach rolnych, co wpisywało się w proces mechanizacji rolnictwa w Polsce LudowejTadeusz Rychlik, Państwowe gospodarstwa rolne, [w:] Rolnictwo w trzydziestoleciu Polski Ludowej, PWRiL, Warszawa 1974, Tom s. 23–31..

Nadzór nad Zarządem sprawował Minister Rolnictwa i Reform Rolnych. Przy Centralnym Zarządzie PGR powołano Radę Nadzoru Społecznego, której zakres działania, sposób powoływania i odwoływania jej członków, organizację i sposób wykonywana powierzonych czynności określało rozporządzenie Rady Ministrów.

Organem zarządzającym Zarządem była Dyrekcja, powoływana i zwalniana przez Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych. Dyrekcja składała się z Dyrektora Generalnego oraz podległych mu 6 zastępców. Dyrektor Generalny wobec władz i urzędów reprezentował Dyrekcję samodzielnie. Do ważności zobowiązań, zaciąganych przez Centralny Zarząd PGR wymagane było współdziałanie, zgodnie z uprawnieniami, przewidzianymi w statucie: dwóch członków Dyrekcji, jednego członka Dyrekcji łącznie z pełnomocnikiem handlowym w granicach jego pełnomocnictwa, dwóch pełnomocników handlowych łącznie w granicach ich pełnomocnictw.

Zatwierdzeniu Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych wymagały sprawy dotyczące: regulaminów w zakresie Centralnego Zarządu PGR i podziału czynności ustanawiania pełnomocników handlowych, podlegających wpisowi do rejestru handlowego, warunków i zakresu działania projektowanych układów zbiorowych pracy, otwieranie, dzielenie lub łączenie poszczególnych oddziałów przedsiębiorstw, nadzorowanych przez Zarząd oraz ich zwijanie.

Zobacz też Państwowe gospodarstwo rolne

Przypisy

Kategoria:Rolnictwo w PRL Kategoria:Gospodarstwa rolne