Kultura Gruzji ewoluowała na przestrzeni długiej historii kraju, nadając mu unikalną tożsamość narodową i silną tradycję literacką opartą na języku i alfabecie gruzińskim. To silne poczucie tożsamości narodowej pomogło zachować gruzińską odrębność pomimo wielokrotnych okresów okupacji.
Kultura starożytnej i starej Gruzji thumb|262px|right|Freski z katedry Sweti Cchoweli, przykład gruzińskiej sztuki średniowiecznej przedstawiający statki i potwory na morzu. Przyjmuje się, że alfabet gruziński został wynaleziony w III wieku p.n.e. i zreformowany przez króla Iberii Parnawaza I w 284 r. p.n.e. Większość współczesnych badań podaje datę powstania tego przedmiotu na V wiek n.e. – wtedy też znaleziono pierwsze przykłady.
Na średniowieczną kulturę Gruzji ogromny wpływ wywarło prawosławne chrześcijaństwo oraz Gruziński Kościół Prawosławny, które promowały i często sponsorowały powstawanie wielu dzieł religijnych. Wśród nich znalazły się kościoły i klasztory, dzieła sztuki, takie jak ikony, oraz hagiografie gruzińskich świętych. Ponadto powstało wiele świeckich dzieł z zakresu historii narodowej, mitologii i hagiografii.
Sztuka kościelna thumb|Gruzińska zbroja paradna ze złotymi płytami Średniowieczne ikony gruzińskie uchodzą za jedne z najwspanialszych dzieł prawosławnej sztuki religijnej. Do godnych uwagi przykładów należą: Ikona z 886 roku z Zarzmy Ikona z IX wieku z Cchinwali Słynna iwerska Ikona Matki Bożej (X wiek) z Cudami Ikona z X wieku z Okony Chachulska Ikona Matki Bożej z XII wieku Ikona św. Jerzego z XI wieku z Nakiphari Ikona Ancza z XII wieku z Anczischati Ikona z XIV wieku z Ubisi Ikona z XVI wieku z Alawerdi
Zabytki kościelne thumb|Strona z Ewangelii Gelati z XII w., przykład iluminowanych rękopisów gruzińskich z okresu średniowiecza thumb|Uroczysta korona wysokiej szlachty gruzińskiej, przykład metaloplastyki z początków ery nowożytnej Do znanych zabytków chrześcijańskiej architektury gruzińskiej należą: Kościół gruziński w Betlejem (IV wiek) Kościół Gawazi (IV w.) w Achalsopeli (dystrykt Kwareli w regionie Kachetia) Kościół Akaurta (V w.) w dystrykcie Bolnisi (region Dolna Kartlia) Kompleks klasztorny Ikalto (V-VII w.) (Kachetia) Kościół Sioni (V w.) w Bolnisi Klasztor Szio-Mghvime (VI wiek) Kompleks klasztorny Dawit Garedża (VI-VII w.) Monastyr Dżwari w Mcchecie (VI wiek) Kościół Anczischati (VI wiek) w Tbilisi Kompleks klasztorny Nekresi (IV–IX w.) w Kachetii Kościół Sioni (VII wiek) w Ateni Monastyr Petritsoni (Baczkowski) w Bułgarii (XI wiek) Klasztor gruziński (X w.) na Czarnej Górze w Syrii (obecnie terytorium Turcji) Gruziński klasztor Iweron na Atosie (X w.) Katedra Sweti Cchoweli w Mcchecie (XI wiek) Monastyr Opiza (X wiek) w Tao-Klardżeti (obecnie terytorium Turcji) Monastyr Doliskana (X wiek) w Tao-Klardżeti (obecnie terytorium Turcji) Monastyr Otchta-Eklesia w Tao-Klardżeti (obecnie terytorium Turcji) Monastyr Oszki (X wiek) w Tao-Klardżeti (obecnie terytorium Turcji) Katedra Bagrata (XI wiek) w Kutaisi Monastyr Gelati (XI wiek) w Kutaisi Klasztor Mocameta (XI wiek) w Imeretii Katedra Sioni w Tbilisi (XI wiek) w Tbilisi Monastyr Alawerdi (XI wiek) w kachetii Monastyr Samtawro (XII wiek) w Mcchecie Monastyr Wardzia (XII wiek) w Mcchecie Monastyr Ghalia (X-XVI w.) na Cyprze
Znani gruzińscy malarze to Damiane (XIII w.), Anania (XV w.), Mamuka Tawakaraszwili (XVII w.) i inni. Dzieła słynnych gruzińskich złotników Beki i Beshkena Opizarów (XI w.) stanowią wybitny wkład w sztukę światową.
Ewangelie
Ewangelie z Opizy (IX wiek) Ewangelie Anbandidi (IX wiek) Ewangelie z Adyszi (IX wiek) Ewangelie z Berti (X wiek) Ewangelie I Tbeti (X wiek) Ewangelie I Dżruczi (X wiek) Ewangelie I Tskarostawi (X wiek) Ewangelie I Parchali (X wiek) Ewangelie II Parchali (X-XI wiek) Ewangelie z Alawerdi (XI wiek) Ewangelie z Martwili (XI wiek) Ewangelie II Tbeti (XII wiek) Ewangelie z Picundy (XII wieky) Ewangelie z Gelati (XII wiek) Ewangelie z Wani (XII wiek) Ewangelie II Dżruczi (XII wiek) Ewangelie II Tskarostawi (XII wiek) Ewangelie z Wardzii (XII-XIII wiek) Ewangelie z Jerusalema (XII-XIII wiek) Ewangelie z Ienaszi (XIII wiek) Ewangelie z Mokvi (XIII wiek)
Dzieła literackie i inne dzieła pisane thumb|Miniatura z rękopisu Amirana-Daredżanianiego z 1824 r. skopiowanego przez Dawida Tumanowa (H-384, Narodowe Centrum Rękopisów). Do najważniejszych dzieł literatury gruzińskiej z okresu przedchrześcijańskiego należą: Amiraniani, starożytny gruziński epos ludowy (patrz też: Amiran-Daredżaniani i Amirani).
Do ważniejszych dzieł pisanych w języku gruzińskim z okresu średniowiecza zalicza się: Męczeństwo Świętej Królowej Szuszanik autorstwa Jakuba Curtawelego (najstarsze zachowane dzieło literatury gruzińskiej, napisane między 476 a 483 rokiem) Corpus Areopagiticum, dzieło filozoficzno-teologiczne przypisywane przez niektórych Piotrowi Iberyjczykowi (V w.) Życie świętej Nino (VIII wiek) (anonim)Baramidze, literatura gruzińska Męczeństwo Abo Tbilelego – Ioane Sabanisdze (VIII wiek) Życie Grigola Chandztelego autorstwa Giorgia Merczule (X wiek) Historia królów gruzińskich („Cchowreba Kartwelta Mepeta”) autorstwa Leontia Mrowelego (XI wiek) Historia rodu królewskiego Bagrationi autorstwa Sumbata Davitisdzego (XI wiek) Eteriani, epos ludowy (ok. XI w.) Życie króla Farnawaza (anonim) (XI wiek) Uscoro Karabadini (Niezrównani Karabadin) (11th century)Destin de la Géorgie, Issues 36-37, 1978, p. 277 Tamariani – Ioane Czachruchadze (XII wiek) Szen Char Wenachi („Jesteś winnicą”), słynny gruziński hymn króla Dymitra I Bagrationiego (XII wiek) Wepchistkaosani (Rycerz w tygrysiej skórze) – narodowy poemat epicki autorstwa Szoty Rustawelego (XII w.) Abdulmesiani – Ioane Szawteli (XIII w.) Kartlis Cchowreba (Historia Gruzji), zbiór starych kronik gruzińskich (od czasów starożytnych do XIV wieku)
Kultura Gruzji na przestrzeni dziejów thumb|left|Malowidło ścienne w starożytnym gruzińskim klasztorze „Szio-Mghwime” W XI wieku kultura gruzińska przeżyła renesans klasycznej literatury, sztuki, filozofii, architektury i naukiRapp, Stephen H. (2003), Studies in Medieval Georgian Historiography: Early Texts And Eurasian Contexts. Peeters Publishers, . Na przestrzeni wieków na jej kształt w różnym stopniu wpływała klasyczna Grecja, Cesarstwo Rzymskie, Cesarstwo Bizantyjskie, różne imperia perskie (np. Achemenidów, Sasanidów i Safawidów), Imperium Rosyjskie i Związek Radziecki.
Ta długa historia stworzyła narrację narodową, która obejmuje udane zachowanie unikalnej kultury i tożsamości na jednolitym terytorium, pomimo silnej presji zewnętrznej z różnych stron. Chrześcijaństwo i język gruziński są szczególnie ważnymi identyfikatorami narodowymi.
Pierwsza drukarnia w języku gruzińskim powstała w latach dwudziestych XVII wieku we Włoszech, a pierwsza w samej Gruzji powstała w 1709 roku w Tbilisi.
Gruziński teatr ma długą historię; jego najstarszą formą narodową była „Sachioba” (istniejąca od III wieku p.n.e. do XVII wieku n.e.). Gruziński Teatr Narodowy został założony w 1791 roku w Tbilisi przez pisarza, dramaturga i dyplomatę Giorgi Awaliszwilego (1769–1850). Jego czołowymi aktorami byli Dimitri Aleksy-Meschiszwili, Dawid Maczabeli, Dawid Bagrationi, Dimitri Czolokaszwili i inni.
thumb|upright|Brązowy tors z II wieku p.n.e. z zachodniej Gruzji, eksponowany w Narodowym Muzeum Gruzji
W Tbilisi Muzeum Kaukazu zostało założone w 1845 roku. W latach 20. XX wieku przekształcono je w Państwowe Muzeum Gruzji. Państwowy Teatr Opery i Baletu w Tbilisi powstał w 1851 roku.
Najwięksi przedstawiciele gruzińskiej kultury XIX wieku to: Nikoloz Barataszwili (poeta), Aleksandre Orbeliani (pisarz), Wachtang Orbeliani (poeta), Dimitri Kipiani (pisarz), Grigol Orbeliani (poeta), Ilia Czawczawadze (pisarz i poeta), Akaki Cereteli (poeta), Aleksandre Kazbegi (pisarz), Rapiel Eristawi (poeta), Mamia Gurieli (poeta), Jakob Gogebaszwili (pisarz), Symon Gugunawa (poeta), Babo Awaliszwili-Chercheulidze (aktor), Nikoloz Awaliszwili (aktor), Nikoloz Aleksy-Meschiszwili (aktor), Romanoz Gwelesiani (malarz), Grigol Maisuradze (malarz), Aleksandre Beridze (malarz), Iwane Machabeli (tłumacz), Okropir Bagrationi (tłumacz), Sardion Aleksy-Meschiszwili (tłumacz), Charlampi Sawaneli (śpiewak operowy), Pilimon Koridze (śpiewak operowy), Lado Aghniaszwili (śpiewak ludowy), Alois Mizandari (kompozytor) itp.
Pierwsze kino w Gruzji powstało w Tbilisi 16 listopada 1896 roku. Pierwszy gruziński film dokumentalny („Podróż Akakiego Cereteli w Raczy-Leczchumi”) nakręcił w 1912 roku Wasyl Amaszukeli (1886–1977), natomiast pierwszy gruziński film fabularny („Kristine”) nakręcił w 1916 roku Aleksandre Tsutsunawa (1881–1955).
Państwowa Akademia Sztuk Pięknych w Tbilisi została założona w 1917 roku.
Kultura gruzińska ucierpiała pod rządami Związku Radzieckiego w XX wieku, kiedy to narzucono politykę rusyfikacji, której wielu Gruzinów stanowczo się sprzeciwiało. Od uzyskania przez Gruzję niepodległości w 1991 roku nastąpił odrodzenie kulturowe, choć nieco utrudnione przez trudności gospodarcze i polityczne kraju w okresie postsowieckim.
Kuchnia
right|thumb|Kolaż kuchni gruzińskiej Kuchnia gruzińska jest wyjątkowa dla tego kraju, ale widać w niej również wpływy innych tradycji kulinarnych Kaukazu, Europy Wschodniej, a także pobliskiego Bliskiego Wschodu. Każda historyczna prowincja Gruzji ma swoją własną, odrębną tradycję kulinarną, zróżnymi odmianami, takimi jak kuchnia abchaska, megrelijska, kachetyjska, imeretyńska, swańska, pszawska, tuszyńska, kartlijska, guriańska, meschetyńska, raczińska i adżarijska. Kuchnia gruzińska, bogata w dania mięsne, oferuje również różnorodne dania wegetariańskie.
Kuchnia gruzińska jest wynikiem szerokiej interakcji idei kulinarnych, które kupcy i podróżnicy przenieśli wzdłuż szlaku handlowego Jedwabny SzlakFood Cultures of the World Encyclopedia, Volume 1, Ken Albala, p. 125. Znaczenie jedzenia i napojów w gruzińskiej kulturze najlepiej widać podczas uczty zwanej supra, podczas której przygotowuje się ogromną różnorodność potraw, zawsze z dodatkiem dużych ilości lokalnego wina, uznawanego za jedno z najstarszych win na świecie, produkowanego w starożytnych, autentycznych gruzińskich glinianych garnkach kwewri (datowanych na VIII wiek p.n.e.). Na gruzińskiej uczcie rola tamady (prowadzącego toast) jest ważną i zaszczytną pozycją.
Znani gruzińscy bohaterowie kultury
Oto niektóre znane postacie gruzińskiej kultury z XX–XXI wieku:
Aktorki i aktorzy
Tancerze baletowi thumb|right|Nino Ananiaszwili thumb|right|Gruziński taniec ludowy w wykonaniu zespołu Sukhishvili
Kompozytorzy
Twórcy filmowi
Śpiewacy operowi
Malarze thumb|upright|Rybak Niko Pirosmaniego
Pianiści
Poeci thumb|upright|Titsyan Tabidze, gruziński poeta prześladowany przez władze sowieckie
Rzeźbiarze
Producenci teatralni thumb|upright|Sandro Achmeteli, wiodący gruziński reżyser teatralny.
Pisarze, mężczyźni thumb|upright|Pisarz i publicysta Grigol Robakidze
Grupy kulturowe Zespoły taneczne Erisyoni Suchiszwilebi - Gruziński Balet Narodowy
Chóry Chór Rustawi
Sport
Zaza Paczulia (koszykarz Golden State Warriors) Kacha Kaladze (piłkarz AC Milan) Chwicza Kwaracchelia (piłkarz PSG) Georges Mikautadze (piłkarz Villarreal CF) Ilia Topuria (Mistrz UFC w wadze piórkowej) Merab Dwaliszwili (Mistrzyni UFC w wadze koguciej)
Rugby to popularny sport drużynowy w Gruzji. Jest on uważany za drugi najpopularniejszy sport w Gruzji, po piłce nożnej.
Zobacz też Historia Gruzji Gruzini Język gruziński Gruziński Kościół Prawosławny Muzyka Gruzji Tańce Gruzji Keipi Kinto Architektura Gruzji Lista muzeów w Gruzji
Przypisy
Linki zewnętrzne Historia i kultura Gruzji (w języku niemieckim) Sieć gruzińska autorstwa Besyki Sysauri Fundacja Międzynarodowa Przyjaciół Gruzji, Informacje o kulturze i historii Gruzji Gruzińskie e-booki Wiele gruzińskich e-booków (PDF) dostępnych online na płycie CD „Antologia gruzińskiej literatury klasycznej” projektu UNESCO