Placemaking (z ang. tworzenie miejsc, kształtowanie miejsc) – wielowymiarowy proces planowania, projektowania i zarządzania przestrzenią publiczną, który koncentruje się na lokalnej społeczności, jej potrzebach, aspiracjach i wizjach. Jego celem jest przekształcanie ogólnodostępnych przestrzeni (ulic, placów, parków) w tętniące życiem miejsca, które sprzyjają nawiązywaniu więzi społecznych, poprawiają jakość życia i wzmacniają poczucie tożsamości lokalnej.

Koncepcja ta wywodzi się z krytyki modernistycznego planowania miast i opiera się na założeniu, że przestrzeń miejska powinna służyć przede wszystkim ludziom, a nie samochodom czy wielkoskalowej infrastrukturze.

Geneza i historia Korzenie placemakingu sięgają lat 60. XX wieku w Stanach Zjednoczonych. Była to reakcja na dominujący wówczas nurt modernizmu w urbanistyce, który promował segregację funkcji miejskich (tzw. strefowanie), rozbudowę infrastruktury drogowej i budownictwo wielkoskalowe, często kosztem istniejącej tkanki społecznej.

Do prekursorów idei, którzy dali podwaliny pod współczesne rozumienie tego pojęcia, zalicza się: Jane Jacobs – autorkę przełomowej książki Śmierć i życie wielkich miast Ameryki (1961). Argumentowała ona, że bezpieczne i żywe miasto tworzą ludzie na ulicach (koncepcja „oczu na ulicy”), a nie sterylne projekty architektoniczne. – socjologa, który w swoich badaniach (m.in. The Social Life of Small Urban Spaces, 1980) udowodnił, że o sukcesie przestrzeni publicznej decydują proste elementy, takie jak dostępność miejsc do siedzenia, dostęp do słońca, jedzenia i możliwość obserwowania innych ludzi. Kevin A. Lynch – autora Obrazu miasta (1960), który badał, jak mieszkańcy postrzegają i nawigują w przestrzeni miejskiej (tzw. mapy mentalne).

Termin „placemaking” zaczął być szerzej stosowany w połowie lat 70. XX wieku, a jego popularyzacją i praktycznym wdrażaniem zajęła się organizacja non-profit Project for Public Spaces (PPS), założona w 1975 roku.

Definicja i istota pojęcia Placemaking nie jest tożsamy wyłącznie z projektowaniem urbanistycznym (ang. urban design). Jest to proces interdyscyplinarny, łączący wiedzę z zakresu architektury, socjologii, geografii społeczno-ekonomicznej, psychologii środowiskowej oraz ekonomii.

Kluczowym elementem teoretycznym placemakingu jest rozróżnienie między przestrzenią (ang. space) a miejscem (ang. place): Przestrzeń to pojęcie fizyczne, geometryczne i abstrakcyjne. Miejsce to przestrzeń, której nadano znaczenie społeczne, emocjonalne i kulturowe poprzez ludzką aktywność, pamięć i interakcje.

Istotą placemakingu jest uspołecznienie procesu tworzenia przestrzeni. Zakłada on partycypację społeczną – włączenie mieszkańców, przedsiębiorców i lokalnych aktywistów w proces decyzyjny (podejście bottom-up, czyli oddolne), w przeciwieństwie do tradycyjnego planowania odgórnego (top-down).

Rodzaje placemakingu W literaturze przedmiotu i praktyce wyróżnia się kilka głównych nurtów placemakingu:

Placemaking strategiczny (tradycyjny) – długofalowe działania mające na celu systemową zmianę jakości przestrzeni, często powiązane z rewitalizacją dużych obszarów miejskich, rynków czy parków. Wymaga współpracy władz, inwestorów i mieszkańców. Urbanistyka taktyczna (ang. ), zwana też Lighter, Quicker, Cheaper (lżej, szybciej, taniej) – polega na wprowadzaniu tymczasowych, niskokosztowych zmian w przestrzeni (np. meble z palet, malowanie asfaltu, tymczasowe parklety), aby przetestować rozwiązania przed ich docelowym, kosztownym wdrożeniem. Placemaking kreatywny (ang. Creative Placemaking) – wykorzystuje sztukę i kulturę jako katalizator zmian. Obejmuje instalacje artystyczne, murale, festiwale uliczne czy działania animacyjne, które mają ożywić przestrzeń i nadać jej unikalny charakter. Placemaking ekologiczny (ang. Green Placemaking) – koncentruje się na wprowadzaniu zieleni do miast, tworzeniu ogrodów społecznych, parków kieszonkowych i rozwiązań opartych na naturze, wspierając zrównoważony rozwój i adaptację do zmian klimatu. Placemaking cyfrowy (ang. Digital Placemaking) – wykorzystanie nowoczesnych technologii (aplikacje mobilne, media społecznościowe, rozszerzona rzeczywistość) do angażowania mieszkańców w konsultacje lub uatrakcyjniania przebywania w danej przestrzeni.

Placemaking a marketing miejsc Choć placemaking i marketing terytorialny (marketing miejsc) są ze sobą powiązane, nie są to pojęcia tożsame, choć powinny ze sobą współdziałać na zasadzie synergii. Marketing miejsc skupia się na komunikacji, promocji i budowaniu wizerunku (marki) terytorium w celu przyciągnięcia turystów, inwestorów i nowych mieszkańców. Placemaking koncentruje się na „produkcie”, czyli na realnym ulepszaniu jakości i funkcjonalności przestrzeni.

Dobrze zrealizowany placemaking tworzy autentyczną wartość (np. tętniącą życiem ulicę, bezpieczny park), która następnie staje się fundamentem skutecznego marketingu (służy jako atraktor). Działania te powinny być spójne – marketing bez dobrego produktu (miejsca) jest nieskuteczny, a dobre miejsce bez promocji może pozostać nieodkryte.

Krytyka i wyzwania Mimo pozytywnych założeń, procesy placemakingu spotykają się również z krytyką i wyzwaniami: Gentryfikacja – uatrakcyjnienie przestrzeni może prowadzić do wzrostu czynszów i cen nieruchomości, co w konsekwencji wypiera pierwotnych, mniej zamożnych mieszkańców i lokalne drobne usługi. Komercjalizacja i turystyfikacja – przekształcanie miejsc pod gusta turystów (tzw. disneyfikacja), co może prowadzić do utraty autentyczności i lokalnego charakteru na rzecz globalnych standardów konsumpcji. Konflikty interesów – w procesie partycypacji ścierają się interesy różnych grup (np. mieszkańców oczekujących ciszy vs. właścicieli lokali gastronomicznych czy organizatorów wydarzeń). Niewłaściwe wdrożenia – przykładem nieudanego działania (często określanego jako plop art) jest instalowanie w przestrzeni publicznej obiektów sztuki bez konsultacji ze społecznością i bez uwzględnienia kontekstu otoczenia, co prowadzi do odrzucenia dzieła przez mieszkańców (przykładem może być kontrowersja wokół rzeźby „Fryga” w Szczecinie).

Zobacz też Rewitalizacja Przestrzeń publiczna Miasto 15-minutowe

Przypisy

Bibliografia Czapliński P., Rudewicz J., Marketing miejsc – miejsce, placemaking i tożsamość przestrzeni publicznych, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, Szczecin 2025, . Gehl J., Miasta dla ludzi, Wydawnictwo RAM, Kraków 2014. Jacobs J., Śmierć i życie wielkich miast Ameryki, Centrum Architektury, Warszawa 2014. Lorens P., Martyniuk-Pęczek J. (red.), Problemy kształtowania przestrzeni publicznych, Wydawnictwo Urbanista, Gdańsk 2010. Markusen A., Gadwa A., Creative Placemaking, National Endowment for the Arts, Washington 2010. Rudewicz J., Czapliński P., Marketing miejsc – ujęcie przestrzenne, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, Szczecin 2023, . Whyte W.H., The Social Life of Small Urban Spaces, Project for Public Spaces, New York 1980.

Kategoria:Urbanistyka Kategoria:Socjologia miasta