Whataboutism, whataboutery (rzadziej: whataboutyzm) – błąd logiczny oraz technika erystyczna i propagandowa, polegająca na odbiciu krytyki poprzez skierowanie oskarżenia w stronę oponenta, zamiast odniesienia się do meritum stawianego zarzutu. Mechanizm ten sprowadza się do próby zdyskredytowania stanowiska krytyka poprzez zarzucenie mu hipokryzji, często przy użyciu schematu pytania: „A co z…?” ().

Z punktu widzenia logiki formalnej jest odmianą sofizmatu tu quoque (z łac. „ty też”), zaliczanego do argumentów pozamerytorycznych typu ad hominem.

Etymologia i historia pojęcia Termin jest zbitką słowną pochodzącą z języka angielskiego, powstałą z pytania oraz przyrostka (lub ).

Choć sama technika retoryczna znana jest od starożytności, według leksykografa , współczesne pojęcie pojawiło się w latach 70. XX wieku w kontekście konfliktu w Irlandii Północnej. Używano go do opisania taktyki obu stron konfliktu (lojalistów i republikanów), które usprawiedliwiały własną przemoc, wskazując na przewiny strony przeciwnej, co prowadziło do błędnego koła wzajemnych oskarżeń.

Wersja zyskała popularność w kontekście zimnej wojny jako określenie sowieckiej taktyki propagandowej. Zachodni komentatorzy zauważyli, że radzieccy dyplomaci na zarzuty dotyczące łamania praw człowieka, cenzury czy prześladowań w ZSRR, regularnie odpowiadali wskazaniem na problemy społeczne Zachodu, takie jak rasizm czy bezrobocie (słynne sformułowanie: „A u was Murzynów biją!”).

Renesans pojęcia nastąpił w XXI wieku, m.in. za sprawą dziennikarza Edwarda Lucasa, który w 2008 roku na łamach „The Economist” użył go do opisania strategii komunikacyjnej współczesnej Rosji. Obecnie termin jest szeroko stosowany w politologii i medioznawstwie do analizy dezinformacji, polaryzacji politycznej oraz dyskursu w mediach społecznościowych.

Mechanizm działania uznawany jest za technikę manipulacyjną służącą do odwracania uwagi od tematu dyskusji (). Jego celem nie jest obrona własnego stanowiska ani wykazanie nieprawdziwości zarzutu, lecz podważenie legitymacji moralnej oponenta do formułowania krytyki.

Struktura argumentu przebiega zazwyczaj według schematu:

Osoba A stawia zarzut X wobec osoby B. Osoba B nie odpowiada na zarzut X, lecz pyta: „A co z sytuacją Y, której winna jest osoba A (lub jej sojusznicy)?”. W rezultacie dyskusja o zarzucie X zostaje porzucona na rzecz debaty o sytuacji Y lub o hipokryzji osoby A.

Współczesne organizacje zajmujące się weryfikacją informacji (np. NASK, Demagog) wskazują, że służy relatywizacji faktów i rozmywaniu odpowiedzialności. Może prowadzić do fałszywej symetrii, sugerując, że skoro obie strony mają na sumieniu pewne przewinienia, to żadne działania naprawcze czy krytyka nie są zasadne.

Zastosowanie Polityka międzynarodowa Technika ta jest powszechnie stosowana w dyplomacji do odpierania krytyki dotyczącej naruszeń prawa międzynarodowego czy praw człowieka. Przykładem może być reakcja władz Chin na krytykę dotyczącą Sinciangu lub Hongkongu, polegająca na wskazywaniu problemów rasowych w Stanach Zjednoczonych, czy narracja rosyjska usprawiedliwiająca agresję na Ukrainę poprzez przywoływanie interwencji NATO w Kosowie lub Iraku.

Debata klimatyczna W dyskursie dotyczącym zmian klimatu zjawisko to (określane czasem jako – „whataboutism klimatyczny”) służy opóźnianiu działań proekologicznych. Argumentacja opiera się na twierdzeniu, że dany kraj nie powinien redukować emisji, dopóki inne państwa (np. Chiny czy Indie) nie podejmą bardziej radykalnych kroków.

Krytyka i obrona pojęcia Część badaczy i publicystów zwraca uwagę, że oskarżenie o samo w sobie może być wykorzystywane instrumentalnie do ucinania niewygodnej dyskusji. Wskazują oni, że nie każde odwołanie do innej sytuacji jest błędem logicznym – w niektórych przypadkach porównanie jest konieczne do nakreślenia szerszego kontekstu, wykazania stosowania podwójnych standardów lub sprawdzenia spójności systemu wartości krytyka.

Kluczowym kryterium odróżniającym od rzetelnej argumentacji jest intencja: dąży do zablokowania dyskusji o pierwotnym problemie, podczas gdy rzetelna analogia służy lepszemu zrozumieniu omawianego zjawiska bez negowania faktów.

Zobacz też A u was Murzynów biją! Argumentum ad hominem Hipokryzja Nagonka (socjologia) Projekcja (psychologia) Symetryzm Tu quoque Zatruwanie studni

Przypisy

Kategoria:Błędy logiczno-językowe Kategoria:Erystyka Kategoria:Propaganda