Kamienica przy ulicy ks. Józefa Szafranka 9 w Katowicach – kamienica mieszkalna w Katowicach, położona przy ulicy ks. J. Szafranka 9, w graniach dzielnicy Śródmieście, wpisana do rejestru zabytków nieruchomych województwa śląskiego.

Powstała ona w 1910 roku w stylu secesji według projektu budowniczego Wilhelma Briegera jako dom własny. Od początku zamieszkiwały w niej zamożne i znane osoby, w tym m.in.: Teofil Golus, Elżbieta Korfantowa, Jerzy Lewandowicz czy Stanisław Skrowaczewski, a 21 lipca 1976 roku otwarto w niej Muzeum Historii Katowic. Stanowi ona siedzibę tej placówki, a także prezentowane są w niej trzy wystawy stałe. Ponadto gmach był siedzibą m.in. konsulatu czechosłowackiego czy Śląskiego Towarzystwa Filmowego.

Lokalizacja Kamienica położona jest przy ulicy ks. J. Szafranka 9 w Katowicach, we wschodniej części dzielnicy Śródmieście. Usytuowana jest ona we wschodniej pierzei ulicy. Od południowej strony sąsiaduje z niewielkim pasem zieleni, natomiast od wewnątrz posiada niewielkie podwórze zagospodarowane jako zieleniec, dostępne przez wejście gospodarcze.

Zajmuje ona narożną, prostokątną działkę, a sam gmach wzniesiony jest na planie litery „L”.

Nieopodal kamienicy, przy ulicy Francuskiej 12 znajduje się Dom Oświatowy, przy ulicy Wojewódzkiej 33 siedziba Akademii Muzycznej im. Karola Szymanowskiego w Katowicach a przy ulicy Zacisze 3 willa Konstantego Wolnego.

Historia Przed adaptacją na cele muzealne (do 1975) lewo|mały|Kamienica na pocztówce z około 1915 roku; po lewej widoczny jest dom Ferdmanna oraz kościół Mariacki

Kamienica została wzniesiona w 1910 roku (bądź w latach 1908–1912) według projektu budowniczego Wilhelma Briegera, właściciela firmy budowanej, który był jednocześnie jej inwestorem. Sam projekt budynku powstał w 1908 roku. Wybudowana została ona jako reprezentacyjny budynek przy nowoprojektowanej wówczas Rütgerstrasse (późniejsza ulica ks. J. Szafranka), a jej budowa wymusiła wytyczenie dalszego odcinka ulicy, łącząc pod kątem prostym Emmastrasse (późniejszą ulicę Francuska) oraz Holteistrasse (późniejsza ulica Wojewódzka).

Pierwotnie kamienica posiadała od strony południowej przedogródek, typowy dla tego typu obiektów zlokalizowanych w bezpośrednim sąsiedztwie centrum Katowic. Wewnątrz natomiast na każdej kondygnacji znajdowały się pod dwa lokale mieszkalne – większe, siedmiopokojowe od strony południowej (310 m²) i mniejsze od strony północnej (150 m²). Budynek podłączono do sieci wodno-kanalizacyjnej, elektrycznej i gazowej.

W 1919 roku kamienicę nabył Karl Polewka, a dwa lata później Zygmunt Arzt (Sigmund Arzt), właściciel fabryki sukna w Bielsku. Pozostawał on właścicielem budynku w 1935 roku, a w tym czasie działał w tym miejscu salon fryzjerski Kurta Kindlera. W 1939 roku właścicielką gmachu została Anna Grzesik.

Gmach od początku zamieszkiwali zamożni lokatorzy. Mieszkania w kamienicy wynajmowali m.in.: okulista Ernst Lubowski, kierownik zakładu przemysłowo-budowlanego inż. Karol Schneider (zaprojektował m.in. gmach Górnośląskich Zjednoczonych Hut Królewska i Laura) oraz przemysłowiec Abraham Komołowski.

Po II wojnie światowej kamienicę skomunalizowano. Mieszkał w niej dr Teofil Golus (wraz z żoną Julianną), szwagier Elżbiety Korfantowej, u którego zamieszkała ona w 1947 roku po powrocie z emigracji. W mieszkaniu dawnego sekretarza Wojciecha Korfantego, adwokata Jerzego Lewandowicza, w styczniu 1946 roku odbyło się pierwsze po wojnie zebranie Stronnictwa Pracy. Ponadto w kamienicy przy ulicy ks. J. Szafranka 9 mieszkał dyrygent Stanisław Skrowaczewski.

15 stycznia 1950 roku kamienica stała się siedzibą Śląskiego Okręgowego Związku Bokserskiego. Ponadto w okresie Polski Ludowej działały tutaj m.in.: księgarnia „Nauka i Wiedza” czy katowicki oddział Polskiego Komitetu Pomocy Społecznej.

Kamienica była siedzibą urzędu konsularnego Czechosłowackiej Republiki Socjalistycznej. Jego organizatorem był Jaroslav Janoušek, który rozpoczął urzędowanie w grudniu 1973 roku w hotelu „Katowice”, po czym wkrótce się przeniósł do kamienicy przy ulicy ks. J. Szafranka 9, a w połowie 1975 roku już na stałe do budynku przy ulicy P. Stalmacha 21 – późniejszej siedziby Konsulatu Generalnego Republiki Czeskiej (bądź też konsulat w kamienicy przy ul. ks. J. Szafranka działał w latach 50. XX wieku).

Adaptacja na siedzibę Muzeum Historii Katowic (1975–1985) 6 marca 1975 roku Urząd Miejski w Katowicach przyznał na potrzeby placówki muzealnej, późniejszego Muzeum Historii Katowic, lokal na drugim piętrze kamienicy przy ulicy ks. J. Szafranka 9 o powierzchni 310 m², po konsulacie czechosłowackim. Okazał się on jednak zbyt duży, dlatego decyzję cofnięto, przyznając te pomieszczenia założonemu przez Kazimierza Kutza Zespołowi Filmowemu „Silesia”. 4 lutego 1976 roku Społeczne Muzeum Historii Katowic otrzymało natomiast lokal na pierwszym piętrze o powierzchni 150 m², który bardzo szybko przystosowano do funkcji wystawienniczych. Placówkę muzealną uroczyście otworzono 21 lipca 1976 roku.

9 stycznia 1979 roku Wydział Lokalowy Urzędu Miejskiego w Katowicach wydał decyzję o przydzieleniu Społecznemu Muzeum Historii Katowic pomieszczeń w kamienicy. Na zlecenie Wydziału Kultury katowickiego Urzędu Miejskiego przeprowadzono inwentaryzację budynku, a Instytut Architektury i Urbanistyki Politechniki Śląskiej przygotował projekt adaptacji budynku.

Rozpoczęto stopniowe wykwaterowywanie lokatorów, które miało się zakończyć pod koniec 1979 roku. Zespołowi Filmowemu „Silesia” planowano przyznać inny lokal o analogicznej powierzchni i wykonać w nim prace adaptacyjne, a Miejskie Przedsiębiorstwo Gospodarki Mieszkaniowej zobowiązano do kierowania realizacją całości prac remontowo-adaptacyjnych kamienicy.

Muzeum Historii Katowic jako oddział Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu zaczęło funkcjonować w kamienicy przy ulicy ks. J. Szafranka 9 na początku 1981 roku. W tym czasie budynek borykał się z problemami dotyczącymi jego stanu technicznego spowodowanymi m.in. przez szkody górnicze – nie rozpoczęto jeszcze remontu i adaptacji oraz dalej zamieszkiwało go kilku lokatorów.

Remont rozpoczął się 1 sierpnia 1981 roku, a ostatni lokatorzy wyprowadzili się wiosną 1982 roku. W 1984 roku zamontowano okna witrażowe na klatce schodowej, przejęte z rozbieranego wówczas budynku w Szopienicach, a także zainstalowano kraty w oknach parteru projektu Ewy Bergel, system alarmowy oraz centralkę telefoniczną. Remont kamienicy ostatecznie zakończono wiosną 1985 roku.

Dalsze funkcjonowanie kamienicy (od 1985) mały|Rzeźba Witkacego projektu Tomasza Wenklara przy wejściu do kamienicy (2024)

Po zakończeniu prac remontowych, trzecie piętro kamienicy przekazano Działowi Historii, gdzie przeznaczono powierzchnię 200 m² na stałą wystawę poświęconą historii Katowic. Drugie piętro zagospodarowano pod wystawy czasowe i bibliotekę, a także przeznaczono pomieszczenia dla administracji i księgowości. Pierwsze piętro, gdzie najlepiej zachował się układ pierwotnych mieszkań, wykorzystano na zorganizowanie dwóch wystaw wnętrz mieszczańskich – 125 i 243 m², a także ulokowano tam pracownie i magazyny. Parter zagospodarowano pod pracownię i magazyn Działu Fotografii Archiwalnej oraz pracownię fotografii archiwalnej, a także na potrzeby Śląskiego Towarzystwa Filmowego.

Samo natomiast Śląskie Towarzystwo Filmowe powołano w 1981 roku, a współzałożycielami byli m.in.: Kazimierz Kutz, Andrzej Gwóźdź, Jan F. Lewandowski, Edward Kabiesz, Grażyna Fudala, Janusz Bujak i Feliks Netz. Początkowo mieściło się w gmachu studenckiego klubu „Puls” przy placu Wolności 12a, po czym przeniosło się do kamienicy przy ulicy ks. J. Szafranka 9. Prowadziło ono w swojej siedzibie na parterze Klub Filmowca, który zasłynął z organizowania przeglądów filmowych i wyświetlania produkcji niedostępnych innych kinach.

Śląskie Towarzystwo Filmowe wyprowadziło się w budynku w 1998 roku (bądź zajmowało parter w latach 1981–1991), po czym jego pomieszczenia zaadaptowano na cele muzealne, z czego pomieszczenia kina na salę widowiskową z małą przenośną sceną. Wykonano także hol wejściowy dla zwiedzających muzeum wraz z szatniami, kasą i portiernią w korytarzu. Projekt adaptacji przygotowała Ewa Bergel.

19 maja 2007 roku przy wejściu do budynku odsłonięto rzeźbę przedstawiającą Stanisława Ignacego Witkiewicza, którą zaprojektował Tomasz Wenklar. W 2010 roku zaadaptowano część poddasza na pracownie muzealne, ocieplono ściany zewnętrzne oraz obłożono płytami kartonowo-gipsowymi część więźby dachowej. 13 czerwca 2017 roku budynek został wpisany do rejestru zabytków nieruchomych województwa śląskiego.

Charakterystyka mały|lewo|Kamienica od strony południowo-zachodniej w kwietniu 2007 roku

Kamienica, pierwotnie mieszkalna, jest siedzibą Muzeum Historii Katowic, gdzie prezentowane są trzy wystawy stałe: Z dziejów Katowic, W kamienicy mieszczańskiej. Codzienność i odświętność oraz W kamienicy mieszczańskiej. U sąsiadów na pokojach i w kuchni. Prócz placówki muzealnej, siedzibę ma tutaj także (stan na początek 2026 roku) m.in.: katowicki oddział Polskiego Towarzystwa Historycznego oraz Towarzystwo Przyjaciół Archiwum.

Jest to obiekt murowany z cegły, z czterema kondygnacjami nadziemnymi i użytkowym poddaszem oraz podpiwniczeniem. Zwieńczony jest zróżnicowanym gabarytowo dachem dwuspadowym, o drewnianej konstrukcji, kombinowanym i o niesymetrycznych połaciach dachowych, ze szczytem i lukarnami. Pokryty jest on dachówką, natomiast połacie o małym kącie nachylenia pokryto papą. Powierzchnia zabudowy budynku wynosi 668 m², powierzchnia użytkowa 2 126,58 m², a kubatura 13 860 m³.

Kamienica wpisana jest do rejestru zabytków nieruchomych województwa śląskiego pod numerem A/488/2017. Ponadto wpisana jest do gminnej ewidencji zabytków miasta Katowice oraz jest ujęta w strefie ochrony konserwatorskiej obowiązującej na podstawie przepisów miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego uchwalonego 25 kwietnia 2005 roku.

Jej właścicielem jest miasto Katowice.

Architektura zewnętrzna mały|Wejście główne do kamienicy (2024)

Kamienica, wzniesiona jest w stylu secesji (bądź modernizmu), charakteryzuje się bogatą dekoracją architektonicznych form i ornamentów o geometrycznych i roślinnych motywach wykonanych w tynku i sztucznym kamieniu.

Frontowa elewacja kamienicy, zlokalizowana od strony ulicy ks. J. Szafranka, jest asymetryczna, dziewięcioosiowa na poziomie parteru, a powyżej jedenastoosiowa. Wejście jest ulokowane w szóstej osi, nad którym znajduje się uskokowe zagłębienie ściany z loggią balkonową na czwartej kondygnacji. W zagłębieniu ulokowano trzy wąskie osie okienne doświetlające klatkę schodową, a pod nimi jednospadowe zadaszenie wieńczące wejście do budynku. Samo wejście jest prostokątne, z wysokim dwudzielnym nadświetlem, osłonięte okapowym daszkiem. Brama wejściowa jest dwuskrzydłowa i płycinowa. Na lewo od wejścia znajduje się niewielkie okno zamknięte łukowo, które doświetla sień.

mały|lewo|Loggia w południowej elewacji gmachu, z charakterystycznymi kolorowymi szybikami

W trzeciej osi, na poziomie trzeciej i czwartej kondygnacji fasady umieszczony jest dodatkowo dwukondygnacyjny balkon (wykusz) osłonięty daszkiem. Ich balustrady są pełne i tynkowane, a w ich narożach umieszczono kwadratowe filary z tynkowanymi płycinami w górnej części. W południowej części elewacji, w obrębie siódmej i ósmej osi, elewacja jest wypiętrzona w formie kwadratowej facjaty nakrytej trójspadowym dachem.

W narożniku kamienicy, na wysokości od drugiej do czwartej kondygnacji, znajduje się wykusz na rzucie półkola. Jest on trójosiowy, z analogicznym fryzem profilowanym w tynku u dołu, poniżej okien czwartej kondygnacji przechodzącym na elewację boczną. Wykusz jest nakryty stożkowym daszkiem. Powyżej niego, w głębi znajduje się trójkątny szczyt dachu, o geometrycznej dekoracji w formie trójkątnych płycin.