Ofensywa nad Matanikau, czasami nazywana czwartą bitwą nad Matanikau – starcie zbrojne pomiędzy siłami Korpusu Piechoty Morskiej i Armii Stanów Zjednoczonych a oddziałami Cesarskiej Armii Japońskiej stoczone w dniach 1–4 listopada 1942 roku w rejonie rzeki Matanikau i Przylądka Point Cruz na wyspie Guadalcanal podczas kampanii o Guadalcanal w toku II wojny światowej.

W starciu tym siedem batalionów żołnierzy piechoty morskiej i armii Stanów Zjednoczonych pod dowództwem gen. por. Alexandra Vandegrifta i dowództwem taktycznym płk. Merritta A. Edsona, po zwycięstwie w bitwie o lotnisko Hendersona, przeprawiło się przez rzekę Matanikau i zaatakowało jednostki armii japońskiej między rzeką a Point Cruz na północnym wybrzeżu Guadalcanalu. Obszar ten był broniony przez japoński 4 Pułk Piechoty pod dowództwem Nomasu Nakagumy wraz z innymi oddziałami wsparcia, pod dowództwem gen. por. Harukichi Hyakutakego. Po zadaniu ciężkich strat japońskim obrońcom, siły amerykańskie wstrzymały ofensywę i tymczasowo wycofały się z powodu domniemanego zagrożenia ze strony sił japońskich w innych częściach Guadalcanalu.

Tło Kampania na Guadalcanalu

7 sierpnia 1942 roku siły alianckie (głównie amerykańskie) wylądowały na wyspach Guadalcanal, Tulagi i Florida w archipelagu Wysp Salomona. Lądowanie na wyspach miało na celu uniemożliwienie Japończykom wykorzystania ich jako baz zagrażających szlakom zaopatrzeniowym między Stanami Zjednoczonymi a Australią oraz zabezpieczenie wysp jako punktów wyjścia dla kampanii, której ostatecznym celem było odizolowanie głównej japońskiej bazy w Rabaulu, a jednocześnie wsparcie alianckiej kampanii na Nowej Gwinei. Lądowanie zapoczątkowało sześciomiesięczną kampanię na Guadalcanalu.

Zaskakując Japończyków, do zmroku 8 sierpnia 11 000 żołnierzy alianckich pod dowództwem gen. por. Alexandra Vandegrifta, składających się głównie z jednostek Korpusu Piechoty Morskiej Stanów Zjednoczonych, zabezpieczyło Tulagi i pobliskie małe wyspy, a także budowane lotnisko na Lunga Point na Guadalcanalu. Lotnisko zostało później nazwane przez siły alianckie Henderson Field. Samoloty alianckie, które następnie operowały z lotniska, stały się znane jako Cactus Air Force (CAF) od alianckiego kryptonimu Guadalcanalu. Aby chronić lotnisko, amerykańska piechota morska utworzyła obronę obwodową wokół Lunga Point.

W odpowiedzi na lądowanie aliantów na Guadalcanalu, japońska Cesarska Kwatera Główna przydzieliła 17 Armii, związkowi operacyjnemu p realnej sile korpusu z bazą w Rabaulu pod dowództwem gen. por. Harukichi Hyakutakego, zadanie odbicia Guadalcanalu z rąk aliantów. Począwszy od 19 sierpnia, jednostki 17 Armii zaczęły przybywać na Guadalcanal z zamiarem wyparcia sił alianckich z wyspy.

thumb|left|Mapa Guadalcanalu i pobliskich wysp. Obszary Matanikau/Point Cruz i Lunga Point znajdują się w północno-zachodniej części wyspy (lewy górny róg) Z powodu zagrożenia ze strony samolotów CAF bazujących na lotnisku Hendersona, Japończycy nie mogli użyć dużych, powolnych statków transportowych do dostarczania żołnierzy i zaopatrzenia na wyspę. Zamiast tego wykorzystali okręty wojenne z baz w Rabaulu i na Wyspach Shortland do przetransportowania swoich sił na Guadalcanal. Japońskie okręty wojenne, głównie lekkie krążowniki i niszczyciele z 8 Floty pod dowództwem wadm. Gunichiego Mikawy, zazwyczaj były w stanie pokonać trasę w obie strony wzdłuż „The Slot” na Guadalcanal i z powrotem w ciągu jednej nocy, minimalizując w ten sposób ryzyko ataków powietrznych ze strony Cactus Air Force. Dostarczenie żołnierzy w ten sposób uniemożliwiało jednak przetransportowanie na Guadalcanal większości ciężkiego sprzętu i zaopatrzenia, takiego jak ciężka artyleria, pojazdy oraz znaczna część żywności i amunicji. Te szybkie rejsy okrętów wojennych na Guadalcanal odbywały się przez całą kampanię i zostały później nazwane przez siły alianckie „Tokyo Express”, a przez Japończyków „szczurzym transportem”.

Pierwsza japońska próba odbicia lotniska Hendersona zakończyła się niepowodzeniem, gdy 917-osobowy oddział został rozbity 21 sierpnia w bitwie nad Alligator Creek. Kolejna próba miała miejsce w dniach 12–14 września. 6000 żołnierzy pod dowództwem gen. mjr. Kiyotake Kawaguchiego poniosło klęskę w bitwie o Krwawą Grań. Po tej porażce Kawaguchi i ocalałe japońskie oddziały przegrupowały się na zachód od rzeki Matanikau na Guadalcanalu.

W miarę jak Japończycy się przegrupowywali, siły amerykańskie skoncentrowały się na wzmacnianiu obrony Lunga Point. 18 września aliancki konwój morski przewiózł na Guadalcanal 4157 żołnierzy z 7 Pułku Marines. Te posiłki pozwoliły Vandegriftowi, począwszy od 19 września, ustanowić nieprzerwaną linię obrony wokół całego Lunga Point.

Vandegrift i jego sztab wiedzieli, że oddziały Kawaguchiego wycofały się na tereny położone na zachód od Matanikau i że liczne grupy japońskich maruderów były rozproszone po całym terenie między Lunga Point a rzeką Matanikau. Vandegrift zdecydował się zatem przeprowadzić serię operacji małych jednostek w dolinie Matanikau.

thumb|Polegli żołnierze japońskiego 2. batalionu 4 Pułku Piechoty, zabici ogniem moździerzy i broni ręcznej Marines 9 października 1942 roku Pierwsza operacja amerykańskiej piechoty morskiej przeciwko siłom japońskim na zachód od Matanikau, przeprowadzona między 23 a 27 września 1942 roku przez trzy bataliony Marines, została odparta przez oddziały Kawaguchiego pod lokalnym dowództwem płk. Akinosuke Oki. W drugiej akcji, między 6 a 10 października, większe siły amerykańskie pomyślnie przeprawiły się przez rzekę Matanikau, zaatakowały nowo dostarczone siły japońskie z 2 Dywizji Piechoty (Sendai) pod dowództwem generałów Masao Maruyamy i Yumio Nasu i zadała ciężkie straty japońskiemu 4 Pułkowi Piechoty. Druga akcja zmusiła Japończyków do wycofania się z pozycji na wschód od Matanikau.

W międzyczasie gen. mjr Millard Harmon, dowódca amerykańskich sił zbrojnych na Południowym Pacyfiku, przekonał wadm. Roberta Ghormleya, dowódcę sił alianckich na obszarze Południowego Pacyfiku, że siły amerykańskiej piechoty morskiej na Guadalcanalu muszą zostać natychmiast wzmocnione, jeśli alianci mają skutecznie obronić wyspę przed spodziewaną japońską ofensywą. 13 października konwój morski dostarczył na Guadalcanal 2837-osobowy 164 Pułk Piechoty Armii Stanów Zjednoczonych, formację Army National Guard Dakoty Północnej z Americal Division armii USA.

Bitwa o lotnisko Hendersona

Między 1 a 17 października Japończycy dostarczyli na Guadalcanal 15 000 żołnierzy, dając Hyakutakemu łącznie 20 000 żołnierzy do wykorzystania w planowanej ofensywie. Z powodu utraty pozycji po wschodniej stronie Matanikau, Japończycy uznali, że atak na amerykańską obronę wzdłuż wybrzeża będzie niezwykle trudny. Dlatego Hyakutake postanowił, że główny atak jego planowanej ofensywy nastąpi z obszaru na południe od lotniska Hendersona. Jego 2 Dywizja (wzmocniona żołnierzami z 38 Dywizji Piechoty), pod dowództwem gen. por. Masao Maruyamy, licząca 7000 żołnierzy w trzech pułkach piechoty po trzy bataliony każdy, otrzymała rozkaz przemarszu przez dżunglę i zaatakowania amerykańskiej obrony od południa, w pobliżu wschodniego brzegu rzeki Lunga. Aby odwrócić uwagę Amerykanów od planowanego ataku z południa, ciężka artyleria Hyakutakego oraz pięć batalionów piechoty (około 2900 ludzi) z 4. i 124 Pułku Piechoty pod dowództwem gen. mjr. Tadashiego Sumiyoshiego miały zaatakować amerykańską obronę od zachodu, wzdłuż korytarza nadbrzeżnego.

thumb|left|Mapa bitwy, 23–26 października. Siły Sumiyoshiego atakują od zachodu Matanikau (po lewej), podczas gdy 2 Dywizja Maruyamy atakuje Lunga Point od południa (po prawej) Siły Sumiyoshiego, w tym dwa bataliony 4 Pułku Piechoty pod dowództwem płk. Nomasu Nakagumy, rozpoczęły ataki na obronę amerykańskiej piechoty morskiej u ujścia Matanikau wieczorem 23 października. Ogień artylerii i broni ręcznej amerykańskiej piechoty morskiej pozwolił odeprzeć ataki, zabijając wielu atakujących japońskich żołnierzy przy niewielkich stratach własnych.

Począwszy od 24 października i przez dwie kolejne noce, siły Maruyamy przeprowadziły liczne, nieudane frontalne ataki na południową część Lunga Point. W atakach zginęło ponad 1500 żołnierzy Maruyamy, Amerykanie stracili ok. 60 zabitych.

Dalsze ataki 124 Pułku Piechoty Oki w pobliżu Matanikau 26 października również zostały odparte przy ciężkich stratach po stronie Japończyków. Dlatego też o godzinie 8:00 26 października Hyakutake odwołał dalsze ataki i nakazał swoim siłom odwrót. Około połowa ocalałych żołnierzy Maruyamy otrzymała rozkaz wycofania się na zachód od rzeki Matanikau, podczas gdy reszta, 230 Pułk Piechoty pod dowództwem płk. Toshinari Shoji, miała skierować się na Przylądek Koli, na wschód od Lunga Point. 4 Pułk Piechoty wycofał się na pozycje na zachód od Matanikau i wokół Przylądka Cruz, podczas gdy 124 Pułk Piechoty zajął pozycje na zboczach góry Austen w górnej części doliny Matanikau.

thumb|Pułkownik piechoty morskiej USA Merritt Edson (po lewej), sfotografowany w pobliżu ujścia Matanikau na kilka dni przed ofensywą listopadową Aby wykorzystać niedawne zwycięstwo, Vandegrift zaplanował kolejną ofensywę na zachód od Matanikau, która miała dwa cele: zepchnąć Japończyków poza zasięg artylerii ostrzeliwującej lotnisko Hendersona oraz odciąć odwrót ludzi Maruyamy w kierunku wioski Kokumbona, gdzie znajdowała się kwatera główna 17 Armii. Do ofensywy Vandegrift zaangażował trzy bataliony 5 Pułku Marines dowodzone przez płk. Merritta Edsona oraz wzmocniony 3. batalion 7 Pułku Marines, nazwany Grupą Wielorybniczą od nazwiska dowódcy, płk. Williama Whalinga. Dwa bataliony 2 Pułku Marines miały znajdować się w rezerwie. Ofensywę wspierała artyleria 11 Pułku Marines i 164 Pułku Piechoty, samoloty CAF oraz ogień artyleryjski z okrętów wojennych Marynarki Wojennej. Edson objął dowództwo taktyczne nad operacją.

Obronę rejonu Matanikau ze strony japońskiej powierzono 4. i 124 Pułk Piechoty. 4 Pułk Nakagumy bronił Matanikau od wybrzeża do około 914 metrów w głąb lądu, podczas gdy 124 Pułk Piechoty Oki rozszerzył linię frontu dalej w głąb rzeki. Oba pułki, które formalnie składały się z sześciu batalionów, były poważnie osłabione z powodu strat bojowych, chorób tropikalnych i niedożywienia. W rzeczywistości Oka opisał swoje siły jako liczące „zaledwie połowę [etatowej] siły”.

Bitwa Pomiędzy godziną 1:00 a 6:00 1 listopada inżynierowie Marines zbudowali trzy kładki dla pieszych przez Matanikau. O godzinie 6:30 dziewięć baterii artylerii amerykańskiej piechoty morskiej i armii (około 36 dział) oraz amerykańskie okręty wojenne „San Francisco”, „Helena” i „Sterett” otworzyły ogień na zachodni brzeg Matanikau, a amerykańskie samoloty, w tym 19 ciężkich bombowców B-17 Flying Fortress, zrzuciło bomby na ten obszar. W tym samym czasie 1. batalion 5 Pułku Marines przeprawił się przez Matanikau u jej ujścia, podczas gdy 2. batalion 5 Pułku Marines i Grupa Wielorybnicza przeprawiły się dalej w głąb rzeki. Naprzeciwko Marines stanął japoński 2. batalion 4 Pułku Piechoty pod dowództwem mjr. Masao Tamury.

thumb|left|Mapa amerykańskiej ofensywy nad Matanikau 2. batalion 5 Pułku Marines i Grupa Wielorybnicza napotkały bardzo niewielki opór i wczesnym popołudniem dotarły do kilku wzgórz na południe od Point Cruz, które zajęły. Jednak wzdłuż wybrzeża w pobliżu Point Cruz, 7. kompania z batalionu Tamury zaciekle stawiała opór amerykańskiemu natarciu. W ciągu kilku godzin walki, kompania C 1. batalionu 5 Pułku Marines poniosła ciężkie straty, w tym trzech oficerów, i została zepchnięta w kierunku Matanikau przez oddziały Tamury. Wspierana przez inną kompanię z 1. batalionu 5 Pułku Marines, a później przez dwie kompanie z 3. batalionu 5 Pułku Marines, a także przez zdecydowaną postawę kpr. Anthony’ego Casamento (późniejszego kawalera Medalu Honoru i jego żołnierzy, Amerykanom udało się zatrzymać odwrót.