Operacja Ke (, Ke-gō Sakusen) – operacja wycofania wojsk japońskich z wyspy Guadalcanal, kończąca półroczną kampanię o Guadalcanal w czasie II wojny światowej, przeprowadzona między 14 stycznia a 7 lutego 1943 roku. Brały w niej udział siły Cesarskiej Armii Japońskiej oraz Cesarskiej Marynarki Wojennej Japonii pod zwierzchnictwem Cesarskiej Kwatery Głównej. Dowódcami operacji byli adm. Isoroku Yamamoto i gen. Hitoshi Imamura.
Japończycy zdecydowali się wycofać i oddać Guadalcanal siłom alianckim z kilku powodów. Wszystkie japońskie próby odbicia lotniska Hendersona na Guadalcanalu, używanego przez alianckie lotnictwo, zostały odparte z bardzo wysokimi stratami. Japońskie siły lądowe na wyspie zmniejszyły się z 36 000 do 11 000 żołnierzy w wyniku głodu, chorób i strat bojowych. Siły Japońskiej Marynarki Wojennej również poniosły ciężkie straty, próbując wzmocnić i zaopatrzyć wojska lądowe na wyspie. Straty te, a także przewidywane zasoby potrzebne do dalszych prób odbicia Guadalcanalu, wpływały na bezpieczeństwo strategiczne i operacje w innych regionach Pacyfiku. Decyzja o wycofaniu się została zatwierdzona przez cesarza Hirohito 31 grudnia 1942 roku.
Operacja rozpoczęła się 14 stycznia 1943 roku od dostarczenia batalionu piechoty na Guadalcanal, który miał pełnić rolę straży tylnej podczas ewakuacji. Mniej więcej w tym samym czasie siły powietrzne japońskiej armii i marynarki wojennej rozpoczęły kampanię mającą na celu zdobycie przewagi powietrznej wokół Wysp Salomona i Nowej Gwinei. Podczas kampanii powietrznej amerykański krążownik został zatopiony w bitwie koło wyspy Rennell, a jeden z eskortujących go niszczycieli został poważnie uszkodzony przez torpedy. Dwa dni później japońskie bombowce nurkujące zatopiły amerykański niszczyciel u wybrzeży Verahue i uszkodziły kolejny, a japońskie wodnosamoloty przeprowadziły skuteczną operację rozpoznawczą wokół Guadalcanalu, wykrywając większość alianckich jednostek morskich operujących w tym rejonie. Odwrót przeprowadzono w trzech seriach w nocy z 1 na 4 na 7 lutego, wykorzystując niszczyciele.
Kosztem jednego zatopionego niszczyciela i trzech uszkodzonych, Japończycy ewakuowali z Guadalcanalu 10 652 ludzi. Podczas ewakuacji zginęło 600 osób, a 3000 kolejnych wymagało intensywnej opieki medycznej. 9 lutego siły alianckie zdały sobie sprawę z odejścia Japończyków i ogłosiły Guadalcanal zajętym, kończąc sześciomiesięczną kampanię o kontrolę nad wyspą.
Tło Kampania na Guadalcanalu
7 sierpnia 1942 roku amerykańska 1 Dywizja Marines wylądowała na wyspach Guadalcanal, Tulagi i Floryda w archipelagu Wysp Salomona. Desanty na wyspach miały na celu uniemożliwienie Japończykom wykorzystania ich jako baz zagrażających szlakom zaopatrzeniowym między Stanami Zjednoczonymi a Australią oraz zabezpieczenie wysp jako punktów wyjściowych dla kampanii, której ostatecznym celem było zdobycie lub zneutralizowanie głównej japońskiej bazy w Rabaulu, a jednocześnie wsparcie alianckiej kampanii na Nowej Gwinei. Lądowania zapoczątkowały sześciomiesięczną kampanię na Guadalcanalu.
Zaskakując Japończyków, do zmroku 8 sierpnia amerykańska piechota morska zabezpieczyła Tulagi i pobliskie wyspy, a także budowane japońskie lotnisko w Lunga Point na Guadalcanalu. Alianci później przemianowali je na Henderson Field. Samoloty alianckie operujące z lotniska Hendersona nazywano Cactus Air Force (CAF), od alianckiej nazwy kodowej Guadalcanalu.
W odpowiedzi na lądowanie na Guadalcanalu, japońska Cesarska Kwatera Główna przydzieliła 17 Armii, związkowi operacyjnemu o realnej sile korpusu z siedzibą w Rabaulu pod dowództwem gen. por. Harukichiego Hyakutakego, zadanie odbicia Guadalcanalu. Z powodu zagrożenia ze strony samolotów CAF, Cesarska Marynarka Wojenna Japonii nie była w stanie użyć dużych, powolnych statków transportowych do dostarczania żołnierzy i zaopatrzenia na wyspę. Zamiast tego, do transportu sił na Guadalcanal były wykorzystywane okręty wojenne stacjonujące w Rabaulu i na Wyspach Shortland. Japońskie okręty wojenne, głównie lekkie krążowniki i niszczyciele z 8 Floty pod dowództwem wadm. Gunichi Mikawy, zazwyczaj były w stanie odbyć podróż w obie strony wzdłuż „The Slot” na Guadalcanal i z powrotem w ciągu jednej nocy, minimalizując w ten sposób ich narażenie na ataki powietrzne CAF. Te szybkie rejsy okrętów wojennych na Guadalcanal odbywały się przez całą kampanię i zostały później nazwane przez siły alianckie „Tokyo Express”, a przez Japończyków „Szczurzym Transportem”.
thumb|left|Rejon Wysp Salomona na południowym Pacyfiku. Japońska baza w Rabaulu znajduje się u góry po lewej. Guadalcanal (u dołu po prawej) leży na południowo-wschodnim krańcu „The Slot” Wykorzystując siły dostarczone w ten sposób na Guadalcanal, Cesarska Armia Japońska trzykrotnie próbowała odbić lotnisko Hendersona, ale za każdym razem ponosiła porażkę. Po trzeciej przegranej bitwie, próba dostarczenia przez Japończyków reszty 38 Dywizji Piechoty i jej ciężkiego sprzętu podczas bitwy morskiej o Guadalcanal, która trwała od 12 do 15 listopada, zakończyła się niepowodzeniem. Z powodu tej klęski Japończycy odwołali kolejną planowaną próbę odbicia lotniska Hendersona.
W połowie listopada siły alianckie zaatakowały Japończyków pod Buna-Gona na Nowej Gwinei. Dowódcy japońskiej Floty Połączonej, z kwaterą główną w Truk i pod dowództwem adm. Isoroku Yamamoto, uważali, że postępy aliantów na Nowej Gwinei stanowią większe zagrożenie dla bezpieczeństwa Cesarstwa Japonii niż obecność wojsk alianckich na południowych Wyspach Salomona. Dlatego oficerowie sztabu Floty Połączonej rozpoczęli opracowywanie planów opuszczenia Guadalcanalu i przeniesienia priorytetów oraz zasobów na operacje w rejonie Nowej Gwinei. W tym czasie japońska marynarka wojenna jeszcze nie poinformowała armii o swoich zamiarach w tym zakresie.
Na początku grudnia Japończycy mieli znaczne trudności z zapewnieniem zaopatrzenia swoim wojskom na Guadalcanalu z powodu alianckich ataków powietrznych i morskich na japońskie szlaki zaopatrzeniowe. Nieliczne dostawy na wyspę nie wystarczały na utrzymanie japońskich żołnierzy, którzy do 7 grudnia ginęli w liczbie ok. 50 dziennie z powodu niedożywienia, chorób tropikalnych oraz alianckich ataków lądowych i powietrznych. Japończycy dostarczyli na Guadalcanal prawie 30 000 żołnierzy od początku kampanii, ale do grudnia przy życiu pozostało tylko ok. 20 000 z nich; spośród nich zaledwie 12 000 pozostawało w miarę sprawnych bojowo.
Japońska marynarka wojenna nadal ponosiła straty wśród swoich okrętów, próbując zapewnić zaopatrzenie swojej armii na Guadalcanalu. Jeden niszczyciel został zatopiony przez amerykańskie okręty wojenne w bitwie pod Tassafarongą 30 listopada. Kolejny niszczyciel oraz okręt podwodny zostały zatopione, a dwa niszczyciele uszkodzone przez amerykański kuter torpedowy i samoloty CAF podczas kolejnych misji zaopatrzeniowych w dniach 3–12 grudnia. Frustrację japońskiej marynarki wojennej pogłębiał fakt, że bardzo niewiele zaopatrzenia przewożonego w ramach tych misji dotarło do japońskich sił lądowych na wyspie. Dowódcy Floty Połączonej zaczęli informować swoich armijnych odpowiedników o stratach i uszkodzeniach okrętów wojennych biorących udział w akcji zaopatrzeniowej, które zagrażają przyszłym strategicznym planom ochrony Cesarstwa Japonii.
Decyzja o ewakuacji thumb|Takushiro Hattori, oficer sztabowy w Cesarskiej Kwaterze Głównej Przez cały listopad najwyżsi rangą japońscy dowódcy wojskowi w Tokio nadal otwarcie popierali dalsze wysiłki mające na celu odbicie Guadalcanalu z rąk sił alianckich. Jednocześnie oficerowie sztabowi niższej rangi zaczęli dyskretnie dyskutować o opuszczeniu wyspy. Takushiro Hattori i Masanobu Tsuji, którzy niedawno odwiedzili Guadalcanal, powiedzieli swoim kolegom ze sztabu, że wszelkie dalsze próby odzyskania wyspy są daremne. Ryūzō Sejima doniósł, że ubytek sił japońskich na Guadalcanalu był tak poważny, że dalsze operacje ofensywne są niemożliwe. 11 grudnia dwóch oficerów sztabowych, kmdr Yuji Yamamoto i mjr Takahiko Hayashi, powróciło z Rabaulu do Tokio i potwierdziło raporty Hattoriego, Tsujiego i Sejimy. Poinformowali również, że większość oficerów japońskiej marynarki wojennej i armii w Rabaulu wydawała się popierać opuszczenie Guadalcanalu. Mniej więcej w tym czasie japońskie Ministerstwo Wojny poinformowało Cesarską Kwaterę Główną o niewystarczającej liczbie statków, potrzebnej, aby dalej wspierać wysiłki mające na celu odzyskanie Guadalcanalu i przetransportować strategiczne zasoby niezbędne do utrzymania japońskiej obecności na wyspie.
19 grudnia delegacja oficerów sztabowych pod przewodnictwem płk. Joichiro Sanady, szefa sekcji operacyjnej Cesarskiej Kwatery Głównej, przybyła do Rabaulu, aby omówić przyszłe plany dotyczące Nowej Gwinei i Guadalcanalu. Hitoshi Imamura, dowódca 8 Armii Obszarowej, odpowiedzialny za japońskie operacje na Nowej Gwinei i Wyspach Salomona, nie rekomendował bezpośrednio wycofania się z Guadalcanalu, lecz otwarcie i jasno opisał obecne trudności związane z ewentualnymi dalszymi próbami odzyskania wyspy. Imamura oświadczył również, że każda decyzja o wycofaniu się powinna uwzględniać plany ewakuacji jak największej liczby żołnierzy z Guadalcanalu.
Sanada powrócił do Tokio 25 grudnia i zalecił Cesarskiej Kwaterze Głównej natychmiastowe opuszczenie Guadalcanalu oraz priorytetowe traktowanie działań wojennych na Nowej Gwinei. 26 grudnia najwyższe dowództwo zgodziło się z rekomendacją Sanady i nakazało swoim sztabom rozpoczęcie opracowywania planów wycofania się z Guadalcanalu i utworzenia nowej linii obrony w centralnej części Wysp Salomona.
28 grudnia gen. Hajime Sugiyama i adm. Osami Nagano osobiście poinformowali Hirohito o decyzji wycofania się z Guadalcanalu. 31 grudnia cesarz formalnie zatwierdził tę decyzję.
Plan i siły 3 stycznia Cesarska Kwatera Główna poinformowała 8 Armię Obszarową i Flotę Połączoną o decyzji wycofania się z Guadalcanalu. Do 9 stycznia sztaby Floty Połączonej i 8 Armii Obszarowej wspólnie ukończyły plan, oficjalnie nazwany operacją Ke od mory w japońskim piśmie kana, mający na celu przeprowadzenie ewakuacji.
Plan przewidywał, że batalion piechoty armii japońskiej wyląduje z niszczyciela na Guadalcanalu ok. 14 stycznia, aby pełnić rolę straży tylnej podczas ewakuacji. 17 Armia miała rozpocząć wycofywanie się na zachodni kraniec wyspy 25 lub 26 stycznia. Kampania wokół południowych Wysp Salomona miała rozpocząć się 28 stycznia. 17 Armia miała zostać przejęta w trzech transportach przez niszczyciele w pierwszym tygodniu lutego, a docelowa data zakończenia operacji to 10 lutego. Jednocześnie japońskie siły powietrzne i morskie miały przeprowadzić manewry i drobne ataki wokół Nowej Gwinei i Wysp Marshalla, a także prowadzić zwodniczą komunikację radiową, aby zmylić aliantów co do ich zamiarów.
thumb|left|Wadm. Gunichi Mikawa, dowódca 8 Floty