mały|Strona tytułowa pierwszego wydania Poema Piasta Dantyszka herbu Leliwa o piekle (czasami w skrócie, Poema Piasta Dantyszka albo Dantyszek) – poemat Juliusza Słowackiego, wydany anonimowo w Paryżu w marcu 1839 roku. Utwór, należący do wczesnych poematów emigracyjnych poety, spotkał się z chłodnym przyjęciem zarówno wśród współczesnych autorowi czytelników, jak i w późniejszej historiografii literackiej. Akcja poematu koncentruje się na wędrówce tytułowego Piasta Dantyszka przez piekło. W literaturze przedmiotu bywa interpretowany jako ironiczna i groteskowa polemika z tradycją sarmacką oraz romantycznymi wzorcami patriotyzmu.

Fabuła Utwór ma formę pierwszoosobowej relacji starego polskiego szlachcica, tytułowego Piasta Dantyszka herbu Leliwa, który opowiada o swoim życiu, utraconych synach oraz niezwykłej, nadprzyrodzonej podróży. Bohater przedstawia się jako ojciec pięciu poległych synów, z których jeden dopuścił się zdrady. Po licznych wędrówkach i doświadczeniach – m.in. pielgrzymce do Ziemi Świętej – żyje w nędzy i odosobnieniu, będąc przedmiotem plotek, jakoby miał odwiedzić piekło.

Dantyszek relacjonuje, że pewnej nocy zostaje zabrany przez aniołów w niezwykłą podróż, podczas której unosi się ponad ziemią, a następnie trafia na Księżyc. Tam styka się z personifikacjami klęsk – Głodem, Dżumą i Wojną – gotującymi ludzkie szczątki. Z przerażeniem odkrywa w kotle głowy swoich zmarłych synów, które przywiązuje do pasa i niesie dalej jako znak ojcowskiej żałoby. W dalszej wędrówce bohater przechodzi przez kolejne fantastyczne i groźne przestrzenie, spotykając postacie potępione, dusze zmarłych, personifikacje grzechu oraz obrazy masowych zbrodni. Widzi bramę piekła, piekielną wieżę i liczne sceny kar pośmiertnych. Szczególne miejsce zajmują wizje związane z przemocą, tyranią i odpowiedzialnością władców za cierpienie ludzi. Podczas podróży Dantyszek wielokrotnie podejmuje próby interwencji – walczy z piekielnymi istotami, modli się, przemawia w obronie ofiar i niesie skargę do Boga. Jego droga prowadzi przez piekielne krajobrazy zalane krwią, lasy zamieszkane przez dusze samobójców oraz przestrzenie, w których ukazane są postacie historyczne i symbole ucisku. W finale opowieści bohater zostaje wyrwany z piekielnych wizji i powraca do świata żywych.

Okoliczności powstania i publikacja Poemat powstał w 1838 roku, w okresie pobytu Słowackiego we Florencji. Początkowo miał być wydany w zbiorze Trzy poemata; poeta nawet przeredagował wiersz, by zbliżyć go stylistycznie do zawartego w zbiorze utworu W Szwajcarii. Mimo tego utwór został opublikowany bez nazwiska autora w Paryżu w marcu następnego roku. Większość badaczy przypisała decyzję o anonimowym wydaniu obawom poety przed możliwymi represjami wobec rodziny pozostającej w kraju z powodu antyrosyjskich podtekstów utworu, ale Mariusz Jochemczyk przedstawił inną teorię, pisząc, że była to próba obrony przed spodziewaną krytyką ze strony emigranckiej opinii publicznej, w kontekście przewidywanych przez pisarza zarzutów o brak patriotyzmu i defetyzm.

W korespondencji z Eustachym Januszkiewiczem Słowacki sugerował, że utwór jest zbyt „zjadliwy”, by firmować go własnym nazwiskiem, i poprosił wtedy o jego wyłączenie z planowanego tomu Trzech poematów, zastępując go utworem Wacław (co jednak niektórzy krytycy uznali za nietrafną decyzję, osłabiającą odbiór zbioru jako cyklu lirycznego podobnych utworów). Choć utwór ukazał się nakładem drukarni Bourgogne et Martinet w marcu 1839 bez podpisu autora, czytelnicy i krytycy wiedzieli, kto jest jego autorem, gdyż emigracyjna prasa polska kilka tygodni wcześniej wydrukowała zapowiedź ukazania się utworu o tym samym tytule, autorstwa Słowackiego (dodatkowo, pierwodruk poematu był poprzedzony sonetem Ofiarowanie, już wcześniej opublikowanym i podpisanym przez Słowackiego).

Odbiór Zgodnie z oczekiwaniami autora, pierwsze reakcje krytyczne były zdecydowanie negatywne. W recenzjach publikowanych na emigracji utwór oceniano jako dziwaczny i nieudany, a krytycy podkreślali jego rzekomy brak powagi oraz nadmiar makabrycznych i groteskowych obrazów. Równie sceptycznie odniósł się do niego sam autor, pisząc, że „jest to poemat, który mi uwiądł w głowie przed napisaniem, i dlatego nie lubię go – i utrudził mnie”. Późniejsi historycy literatury mieli bardziej mieszane odczucia, jednak wielu, zwłaszcza z XIX i początku XX wieku, także oceniało go jako dzieło nieudane i drugorzędne, „cudaczne dziwactwo”, w najlepszym przypadku pozycja w dorobku Słowackiego o zmarnowanym potencjale, utwór, którego nie wypadało potraktować poważnie (np. Bronisław Gubrynowicz, Juliusz Kleiner, Antoni Małecki, Stanisław Kostka Tarnowski, Józef Tretiak), zarzucając mu nieudane połączenie patosu patriotycznego z rubasznym humorem; wyjątkami wśród wczesnych krytyków, wyrażających się o utworze bardziej pozytywnie, byli Michał Sokolnicki i Mieczysław Hartleb. Poemat następnie został w praktyce zapomniany przez badaczy, do lat 90. XX wieku, nie licząc uwag Jarosława Maciejewskiego z lat 70.

Współcześni krytycy i badacze w o wiele większym stopniu zainteresowali się utworem, wyrażając o nim bardziej stonowane i często o wiele bardziej pozytywne opinie: Marta Piwińska opisało go jako „niesamowity”, Alina Witkowska i Ryszard Przybylski określił je jako utwór „wybitny”, Przybylski, a także Antoni Czyż określili go jako „arcydzieło”, a Alina Kowalczykowa pisała o jego „świetności”. Tekst doczekał się pierwszej monografii w 2006 roku, autorstwa Mariusza Jochemczyka.

Charakterystyka i interpretacje Konstrukcja świata przedstawionego oraz sposób kreacji bohatera wyraźnie odbiegają od patetycznych wzorców znanych z Boskiej komedii Dantego, aczkolwiek widać podobieństwa w strukturze: utwór Słowackiego, analogiczne do pierwszej części dramatu Dantego, wykorzystuje motyw wędrówki głównego bohatera do piekła, opisując także kary doznawane przez grzeszników. Piekło Słowackiego pozbawione jest metafizycznej wzniosłości, a jego opis opiera się na obrazach przesadnie cielesnych, brutalnych i groteskowych, co w połączeniu z pijacką wizją świata nadaje poematowi charakter oniryczny. Piekło przedstawione w poemacie ma charakter labiryntowy – jest zorganizowane jako siedmiopoziomowa, spiralna struktura, po której porusza się bohater. Konstrukcja ta bywa interpretowana jako metafora zapętlenia mentalnego i moralnego szlachty, a także niemożności osiągnięcia samopoznania i duchowego oczyszczenia przez głównego bohatera, którego wędrówka odsłania tylko mechanizm powielania narodowych i osobistych błędów. W tym kontekście wiersz został uznany przez Darię Trela jako ważny punkt odniesienia dla późniejszych narracji labiryntowych, opisujących kryzys podmiotowości i dezorientację egzystencjalną.

Postać Dantyszka bywa interpretowana jako karykaturalne uosobienie sarmackiego etosu szlacheckiego (antybohater romantyczny). Bohater łączy w sobie deklaratywny patriotyzm z brakiem konsekwencji, skłonnością do pijaństwa oraz rubaszną wulgarnością. Taka kreacja ma charakter ironiczny i polemiczny wobec romantycznych figur bohaterów narodowych, a także wobec idealizowanych wizji staropolskiej tradycji. Postać Dantyszka bywa interpretowana jako świadome odwrócenie figury Dantego – zamiast mędrca prowadzącego ku zbawieniu, Słowacki ukazuje „naiwnego polskiego szlachcica”, bohatera zagubionego, podatnego na iluzje i niezdolnego do moralnej przemiany. Wizja Dantyszka jest także często interpretowana jako pijacki sen; jak zauważył, protagonista utworu „pozostaje w stanie permanentnej demencji, alkoholowego delirium, ciągłego upojenia”, i przez krytyków jest często opisywany jako „hulaka, warchoł, pijanica, rubacha, opój” (aczkolwiek sam Dantyszek w poemacie, ironicznie, zapewnia o swojej trzeźwości). mały|Herb Leliwa z motywem księżyca Innym elementem polemiki Słowackiego z Dantem jest zlokalizowane piekła na księżycu – gdzie według Dantego zaczyna się raj. Związany z tym jest też motyw herbu Leliwa, w którym znajduje się księżyc, a także nawiązanego do polskiej legendy o Twardowskim. Mniej oczywiste jest nawiązanie do średniowiecznego gdańskiego poety Jana Dantyszka.

Poemat bywa zestawiany z innymi utworami Słowackiego z końca lat 30. XIX wieku, w szczególności z wierszem Grób Agamemnona. W obu tekstach pojawia się opozycja „duszy anielskiej” i „czerepu rubasznego”, która służy krytyce powierzchownego, sarmackiego pojmowania patriotyzmu. W tym ujęciu Poema Piasta Dantyszka herbu Leliwa o piekle stanowi element szerszej refleksji poety nad kondycją narodowej wspólnoty i jej kulturowymi ograniczeniami. Fundamentem piekła stają się postacie (np. carowie rosyjscy) symbolizujące upadek i zniewolenie Rzeczypospolitej. Wiersz można odczytać jako komentarz do sytuacji porozbiorowej i przykład romantycznej groteski, łączącej elementy makabry, ironii i turpizmu, które miały prowokować zarówno dziewiętnastowiecznych odbiorców, jak i późniejszych komentatorów; innym kontrowersyjnym elementem było zrównanie w piekle carskich oprawców i polskich zdrajców a nawet „postlistopadowych samobójców” (czyli polskich oficerów, którzy po doznanej hańbie i poniżeniu ze strony Wielkiego Księcia Konstantego mieli odbierać sobie życie).

Choć poemat nie zyskał trwałego miejsca w kanonie dzieł Słowackiego, współczesne interpretacje podkreślają jego intertekstualny i ironiczny charakter. Utwór, wykorzystujący groteskę i makabrę w celu demaskacji narodowych mitów, bywa odczytywany jako świadectwo krytycznego stosunku poety do sarmackiego dziedzictwa.

Współczesne badania literaturoznawcze coraz częściej uznają Poema Piasta Dantyszka herbu Leliwa o piekle za istotny element florenckiego etapu twórczości Juliusza Słowackiego oraz ważne ogniwo jego refleksji historiozoficznej i estetycznej. Utwór ten bywa interpretowany jako jeden z najbardziej oryginalnych formalnie poematów poety, odznaczający się wyjątkową swobodą wyobraźni, intensywnym wykorzystaniem groteski oraz świadomym dialogiem z tradycją dantejską. Badacze podkreślają, że Poema Piasta Dantyszka zajmuje szczególne miejsce w dorobku Słowackiego jako tekst, w którym poeta w sposób skrajnie ironiczny i groteskowy rozprawia się z dziedzictwem sarmatyzmu, przeciwstawiając je nowoczesnej, krytycznej wizji wspólnoty narodowej. W tym sensie utwór bywa uznawany za jedno z kluczowych świadectw romantycznej groteski oraz ważny punkt odniesienia dla interpretacji późniejszych dzieł poety, takich jak Grób Agamemnona.

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne Skan pierwszego wydania

Kategoria:Polskie poematy Kategoria:Twórczość Juliusza Słowackiego Kategoria:Utwory literackie z 1839