mały Poezjoterapia – wyspecjalizowana forma biblioterapii, zaliczana do metod arteterapeutycznych, w której poezja (czytanie, interpretacja oraz tworzenie utworów poetyckich) wykorzystywana jest jako narzędzie wspomagania zdrowia psychicznego, ekspresji emocjonalnej oraz rozwoju osobistego. Metoda ta znajduje zastosowanie w psychologii, pedagogice oraz terapii zajęciowejMalchiodi, C. A. (2005). Expressive Therapies. Guilford Press..

Etymologia Termin poezjoterapia powstał z połączenia słów poezja oraz terapia i odnosi się do terapeutycznego wykorzystania sztuki słowa w procesie wspierania dobrostanu psychicznegoLeedy, J. J. (1969). Poetry Therapy: The Use of Poetry in the Treatment of Emotional Disorders. Lippincott..

Historia Już w 1928 roku Eli Greifer, poeta, prawnik i farmaceuta, rozpoczął kampanię pokazującą, że wiersze mogą mieć działanie lecznicze.

Poezjoterapia wyodrębniła się z biblioterapii w XX wieku, głównie w latach 60. i 70. Jej korzenie sięgają jednak lat 50., kiedy poezja zaczęła być stosowana w terapii w Creedmore State Hospital w Nowym Jorku oraz w 1959 roku w Cumberland, gdzie po raz pierwszy szerzej włączono ją do zajęć terapeutycznych.

Za prekursora poezjoterapii uznaje się amerykańskiego psychiatrę Jacka J. Leedy'ego, który w 1969 roku opublikował pierwszą monografię na ten temat, Poetry Therapy. The Use of Poetry in the Treatment of Emotional Disorders. W pracy tej wskazywał, że poezja stanowi drogę do podświadomości, a czytanie i tworzenie własnych wierszy pozwala pacjentom wyrazić uczucia trudne do uchwycenia innymi środkami. W tym samym okresie i kolejnych dekadach poezja zaczęła być coraz częściej wykorzystywana przez osoby pracujące w instytucjach pomocy społecznej podczas zajęć grupowych i została wpisana do nurtu terapii ekspresyjnych (kreatywnych) i biblioterapiiHynes, A. M., & Hynes-Berry, M. (2012). Biblio/Poetry Therapy: The Interactive Process. North Star Press..

Wśród osób popularyzujących metodę był dr Arthur Lerner z Los Angeles, który w latach 70. XX wieku założył Poezję Instytutu Terapii. W 1980 roku osoby aktywnie działające w dziedzinie poezjoterapii powołały Krajowe Stowarzyszenie Terapii Poezji.

Już w latach 50. XX wieku w Nowym Jorku powstało Stowarzyszenie Poetry Therapy Association, które organizowało konferencje i publikowało własne materiały edukacyjne. W kolejnych dekadach jego działalność przyczyniła się do powstania bardziej formalnej organizacji – National Association for Poetry Therapy (NAPT), non‑profitowej instytucji zrzeszającej terapeutów i badaczy, promującej poezjoterapię i wydającej recenzowane czasopismo naukowe Journal of Poetry TherapyNational Association for Poetry Therapy. Official website..

Teoretyczne podstawy poezjoterapii Według wielu badaczy o sugestywnej sile poezji decydują przede wszystkim rytm i metafora: rytm sprzyja wyrażaniu i rozładowaniu emocji, natomiast metafora umożliwia autorom przekazywanie treści w sposób pośredni, niedosłowny. Wiktor Czernianin za najważniejszy element uznaje ekspresję poezji. Jego zdaniem wiersz stanowi formę wyrazu doświadczeń, przeżyć oraz idei. Badacz ten odróżnia poezję jako dziedzinę sztuki od poezji wykorzystywanej w terapii, której celem jest ujawnianie emocji oraz wspieranie rozwoju osobowości.

Charles Angoff uważał poezję za reakcję najgłębszych warstw osobowości na zachwyt, cierpienie oraz tajemnicę ludzkiego istnienia – może ona przyjmować formę pieśni, westchnienia, płaczu lub łączyć wszystkie te elementy. Myra Cohn Livingston podkreśla natomiast, że poezja ma wymiar humanizujący, ponieważ wprowadza człowieka w sferę wysublimowanych doświadczeń, rytmu i słowa skierowanego ku innym w sposób niedostępny dla pozostałych form komunikacji. Zaznacza również, że pomaga ona łagodzić poczucie samotności, które jest udziałem każdego człowieka. Stephen Dobyns z kolei postrzega wiersz jako konstrukcję emocjonalno-fizyczną, stworzoną po to, by poruszać serce odbiorcy i umożliwiać mu współuczestnictwo w zawartym w nim doświadczeniu. W tym sensie wiersz staje się oknem łączącym dwa lub więcej ludzkich istnień zamkniętych w odrębnych przestrzeniach oraz dźwiękiem, któremu nadano formę.

Poezjoterapia łączy elementy psychologii, pedagogiki i medycyny. C. Shrodes, autorka pierwszych badań nad biblioterapią, zauważyła powiązania między przeżyciami estetycznymi a procesami psychologicznymi, wskazując, że obie dziedziny pomagają przejść od marzeń do rzeczywistości. W. Szulc podkreśla terapeutyczną wartość poezji wynikającą z emocjonalnego kontaktu między utworem a czytelnikiem, symboliki wierszy oraz rytmu, który wpływa zarówno na uczucia, jak i myśli. Joanna Papuzińska-Beksiak zwraca uwagę na wielowymiarowy charakter poezji jako formy ekspresji, wykorzystującej symbole, metafory i procesy podświadome, co czyni ją szczególnym środkiem komunikacji społecznej.

Techniki pracy z poezją

Poezjoterapia obejmuje różnorodne techniki pracy z tekstem literackim, w tym: czytanie i omawianie poezji, pisanie własnych utworów poetyckich, refleksję nad metaforami i symbolami, pracę indywidualną oraz grupowąBolton, G. (1999). The Therapeutic Potential of Creative Writing. Jessica Kingsley Publishers., eksplorację rytmu, brzmienia i formy wiersza, w tym metrum, rymu i układu wersów, pracę z dziecięcą poezją poprzez zabawy literackie, rysowanie, łączenie słów z obrazami lub gestami, eksperymenty językowe – tworzenie neologizmów i niecodziennych metafor.

Założeniem pracy z poezją jest przekonanie, że język poetycki umożliwia bezpieczne wyrażanie emocji oraz integrację doświadczeń trudnych i traumatycznychPennebaker, J. W., & Chung, C. K. (2011). Expressive writing: Connections to physical and mental health. Oxford Handbook of Health Psychology..

Cele i zastosowania poezjoterapii

Poezjoterapia służy wielu celom, które łączą rozwój osobisty, wsparcie psychiczne i edukację emocjonalną. Do najważniejszych zalicza się: Regulacja emocji i redukcja stresu – kontakt z poezją pozwala rozładować napięcia, uświadomić trudne emocje oraz uzyskać wewnętrzną ulgę, Wsparcie w chorobie, żałobie i kryzysie – poezja umożliwia przeżywanie i wyrażanie trudnych stanów psychicznych, co ułatwia akceptację sytuacji i radzenie sobie z traumą, Rozwój kompetencji emocjonalnych i społecznych – uczestnictwo w analizie wierszy i tworzeniu poezji w grupie wspiera empatię oraz komunikację interpersonalną, Autoterapia i samopoznanie – tworzenie poezji umożliwia eksplorację własnych doświadczeń i motywów, pogłębia samoświadomość i pomaga w budowaniu tożsamości „ja” lirycznego, Rozwój wyobraźni i kreatywności – praca z metaforą, rytmem, formą wiersza i eksperymenty językowe rozwijają twórcze myślenie, Edukacja dzieci i młodzieży – poezjoterapia wspiera rozwój językowy, wrażliwość emocjonalną i ekspresję u dzieci, Uzupełnienie psychoterapii i poradnictwa psychologicznego – poezjoterapia może wspierać tradycyjne formy terapii psychologicznejMazza, N. (2017). Poetry Therapy: Theory and Practice. Routledge., Katharsis i przeżycie estetyczne – poezja działa oczyszczająco, umożliwiając przeżycie i uporządkowanie emocji, co wzmacnia odporność psychiczną, Integracja doświadczeń i wspieranie tożsamości – kontakt z poezją umożliwia ułożenie własnych przeżyć w spójną narrację.

Status naukowy Poezjoterapia uznawana jest w literaturze naukowej za metodę wspierającą i uzupełniającą, a nie samodzielną, standaryzowaną formę psychoterapiiAmerican Psychological Association. (2019). Clinical Practice Guidelines.. Badania empiryczne wskazują na jej potencjalną skuteczność w zakresie redukcji stresu, poprawy dobrostanu psychicznego oraz ekspresji emocjonalnej oraz wspierania radzenia sobie z trudnymi doświadczeniami. Jednocześnie literatura podkreśla, że poezjoterapia działa najlepiej jako uzupełnienie terapii psychologicznejKrentzman, A. R., et al. (2013). Poetry therapy and emotional expression. Journal of Poetry Therapy, 26(2), 89–102. i działań edukacyjnych, a jej efekty mogą być trudne do zmierzenia w sposób standardowy.

Zobacz też biblioterapia arteterapia

Przypisy

Kategoria:Psychoterapia Kategoria:Poezja Kategoria:Psychologia Kategoria:Pedagogika