Zamek w Pełczyskach – relikty średniowiecznego założenia obronnego w miejscowości Pełczyska (gmina Złota, powiat pińczowski, woj. świętokrzyskie), zlokalizowane na cyplu wzniesienia znanego lokalnie jako „Olbrycht” lub „Zawinnica”. Obiekt ma postać czytelnych form ziemnych (wały, fosa) oraz śladów przekształceń i nawarstwień osadniczych; w przekazach historycznych wiązany bywa z epizodem walk o Małopolskę na początku XIV wieku.
Historia Najstarsze wzmianka o miejscowości Pelchich znana jest z dokumentu z 1244 r. Od 1254 roku była to własność biskupstwa krakowskiego, a w odległości 1 km od warowni od XII wieku wznosi się kościół św. Wojciechahttps://zabytek.pl/pl/obiekty/pelczyska-grodzisko-24647. Od 1292 roku Pełczyska znajdowały się pod kontrolą biskupa krakowskiego Jana II Muskaty i być może to właśnie biskup polecił zbudować tu obiekt obronny w formie wieży.
W Kronice Jana Długosza (Annales seu cronicae incliti Regni Poloniae) znajduje się relacja o opanowaniu „zamku Pełczyska” przez Władysława Łokietka w toku walk z Czechami (opis dotyczy wydarzeń z 1304 r., choć sam przekaz Jan Długosz spisał w XV w.). Wg relacji Długosza warownię opanowały oddziały Władysława Łokietka podczas walk z królem czeskim Wacławem II o sukcesję krakowską (książę Władysław Łokietek, widząc przeciwnika swego króla Wacława [II], zatrudnionego wojną węgierską, wsparty pomocą Amadeja, u którego w gościnie przebywał, puścił się do Polski, i zamek Pełczyska należący do kościoła krakowskiego, a położony nad miastem Wiślica, opanował, wypędziwszy z Wiślicy załogę czeską przy pomocy sprzyjających mu mieszkańców. Miasto Wiślicę, położeniem swoim warowne, tudzież zamek i miasto Lelów, zdobył przemocą, i całą krainę wokół zmusił do uległości i hołdowania swojej władzy.). Wg Katalogu biskupów krakowskich Jana Długosza, w 1306 r. Władysław Łokietek zwrócił zamek biskupowi krakowskiemuWróblewski Sławomir, Zamki i dwory obronne województwa sandomierskiego w średniowieczu, Nowy Sącz 2006, s. 89-90..
W 1371 roku Katarzyna z Pełczysk sprzedała dobra Mikołajowi z Knyszyna, kanonikowi krakowskiemu. Zapewne od drugiej połowy XV wieku Pełczyska były własnością rycerską.
W latach 1973-1974 badano wnętrze warowni, wyróżniając fazy zabudowy oraz poziom użytkowania datowany m.in. na XIV wiek. Stwierdzono koncentracje zabytków żelaznych (np. bełty kuszy, grot włóczni, ostroga z gwiazdką) oraz warstwę rumoszu kamiennego, interpretowaną jako pozostałość po rozbiórce murowanej konstrukcji (hipotetycznie – wieży)https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/informator-archeologiczny-badania/1974-tom-8/informator_archeologiczny_badania-r1974-t8-s189-190.pdf, t. 8 (1974), s. 189–190|wydawca=bazhum.muzhp.pl|język=pl|data dostępu=2026-01-26}}. W latach 2004-2005 r. wykonywano kolejne badania rozpoznawcze.
Architektura Zamczysko położone jest na cyplu wzniesienia zwanego „Olbrycht” lub „Zawinnica”, odciętego od zaplecza fosą i wałem. Do obiektu przylegało założenie mające plan regularnego czworoboku z zaokrąglonymi narożami o wymiarach około 80 x 106 metrów z dłuższą osią na linii wschód – zachód. W pobliżu stwierdzono istnienie strefy interpretowanej jako podgrodzie; całość datowana jest na 2. połowę XII – XIV wiek, z informacją o wtórnym wykorzystaniu terenu w XVI w. pod założenie o charakterze obronnym (dwór obronny).
Podczas badań archeologicznych w północnej części majdanu odsłonięto fundament z kamienia wapiennego o długości 4 metrów i szerokości 90 cmhttps://bazhum.muzhp.pl/media/texts/informator-archeologiczny-badania/1979-tom-13/informator_archeologiczny_badania-r1979-t13-s265-266.pdf oraz rumosz kamienny (wapienny) w centralnej partii interpretowany jako możliwy ślad po rozebranej budowli murowanej (hipotetycznie: wieży). Z uwagi na nawarstwienia oraz przekształcenia terenowe, rekonstrukcja pierwotnej zabudowy murowanej pozostaje dyskusyjna w oparciu o publikowane krótkie sprawozdania, a zasadniczy obraz obiektu opiera się na zachowanych formach ziemnych i wynikach badań sondażowych.
Ochrona i stan zachowania Obiekt jest ujmowany w państwowych rejestrach i ewidencjach zabytków jako stanowisko archeologiczne. W terenie zachowane są czytelne elementy obrony ziemnej (wały i fosa) oraz relikty nawarstwień związanych z późniejszym użytkowaniem wzgórza (w tym przekształceniami nowożytnymi oraz budowy okopu z okresu I wojny światowej).
Badania archeologiczne 1973-1974, Dorota Górna 2005, Marcin Rudnicki
Przypisy
Bibliografia Wagner Adam, Murowane budowle obronne w Polsce X-XVII w., Tom 2, Warszawa: Bellona, 2019, s. 199. Wróblewski Sławomir, Zamki i dwory obronne województwa sandomierskiego w średniowieczu, Nowy Sącz 2006, s. 89-90. Jan Długosz, Dzieje Polski (Annales seu cronicae incliti Regni Poloniae), wyd. Kraków 1867–1870 (przekł. K. Mecherzyński) – relacja o „zamku Pełczyska” w kontekście wydarzeń z początku XIV w. Dorota Górna, Zofia Wartołowska, „Pełczyska, pow. Pińczów. Grodzisko”, Informator Archeologiczny: badania, t. 8 (1974), s. 189–190. Dorota Górna, Wyniki dotychczasowych badań archeologicznych grodziska w Pełczyskach, gm. Złota Pińczowska, „Światowit”, t. 36, 1986, s. 175-178 Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Złota na lata 2025–2028 (uchwała Nr X/62/2024).
Kategoria:Nieistniejące zamki w Polsce Kategoria:Ruiny zamków w Polsce Kategoria:Zamki w województwie świętokrzyskim