Zamek w Wiślicy – nieistniejący średniowieczny zamek królewski w Wiślicy (później siedziba starostwa), wzniesiony około połowy XIV wieku z inicjatywy króla Kazimierza Wielkiego na miejscu wcześniejszego grodu książęcego zwanego Regia. Zamek uległ zniszczeniu w XVII wieku, a w 1766 roku został rozebrany. Na powierzchni ziemi nie zachowały się żadne ślady po zamku.
Lokalizacja Zamek znajdował się w Wiślicy, na północny zachód od rynku, na terenie wcześniejszego grodu książęcego. W sąsiedztwie, na wyspie zwanej Grodzisko (ok. 300 m na południowy zachód), istniała strażnica otoczona murem z końca XIII wieku. W pobliżu funkcjonował również niewielki gród na prawym brzegu Nidy, na wyspie wśród rozlewisk rzeki, oddalony o ok. 600 m od siedziby książęcej, który miał być użytkowany (z przerwami) od XI (?) do początku XIV (?) wieku, przy czym jego funkcja nie jest do końca wyjaśniona.
Historia Prawdopodobnie w XII wieku w Wiślicy wzniesiono murowany zespół rezydencjonalno-sakralny na terenie określanym jako "in Regia": budynek palatium połączony z rotundą, wiązany w przekazach z Kazimierzem Sprawiedliwym (ok. 1166–1177). Istnieją również opinie, że część zabudowań powstała wcześniej – wraz z pierwszą rotundą, niepołączoną bezpośrednio z palatium – na początku XI wieku.
Około połowy XIV wieku król Kazimierz Wielki na terenie "in Regia" rozpoczął budowę nowego, murowanego obiektu na miejscu grodu książęcego, położonego na północny zachód od rynkuWróblewski Sławomir, Zamki i dwory obronne województwa sandomierskiego w średniowieczu, Nowy Sącz 2006, s. 89-90.. Zamek znajdował się w obrębie miejskich murów obronnych, o których informują Jan z Czarnkowa i Jan Długosz jako inicjatywie budowlanej Kazimierza Wielkiego, ale obaj kronikarze nie wspominają o budowie zamku. Powstać miał wówczas jeden obiekt murowany, pełniący funkcję dworu królewskiego, oraz drewniane zabudowania gospodarcze. Od strony miasta Dwór królewski mógł być oddzielony drewnianą palisadą.
W źródłach odnotowano:
1382 – przyjazd na zamek posłów pretendentów do tronu polskiego,
1388 – wzmiankę o „drewnianej sali” dworu króla Władysława Jagiełły, 1394-1395 – wzmianka o uposażeniu castrum na żupach bocheńskich
1404 i 1406 – prowadzenie prac budowlanych (zatrudniano cieśli, murarzy i kowali),
1432 – pobyt Baldwina de Noris, posła króla Jana Cypryjskiego, zabiegającego o rękę córki króla Władysława Jagiełły,
I połowę XV wieku – wznoszenie na zamku budowli drewnianych związanych z funkcją siedziby starostwa,
1468 i 1473 – pobyt króla Kazimierza Jagiellończyka z małżonką,
początek XVI wieku – istnienie dwóch skrzydeł mieszkalno-gospodarczych wraz z pomocniczą zabudową drewnianą,
1564 – lustrację królewską, w której zamek określono jako zaniedbany i zrujnowany, mimo niedawnej naprawy dachów. Wspomniano także o Bramie Zamkowej w murach miejskich.
W 1587 roku Wiślica została wyznaczona na miejsce obrad sejmu zatwierdzającego wybór Zygmunta III Wazy na króla Polski. Miasto i dwór zostały wówczas zajęte przez oddziały Krzysztofa Zborowskiego, zwolennika osadzenia na tronie arcyksięcia Maksymiliana Habsburga. Po blokadzie dokonanej przez wojska Jana Zamoyskiego na przedmieściach Wiślicy dokonano wyboru nowego króla, a oddziały Zborowskiego wycofały się z miasta. W przekazach z tego czasu wzmiankowana jest wielka sień dworu królewskiego oraz kaplica zamkowa.
W 1625 roku odnotowano zniszczenie „dworu Zygmunta III” w trakcie wojny domowej; wskazywano również na zniszczenie Wiślicy z niezamieszkałym dworem. Około 1627 roku starostą wiślickim był Krzysztof, książę Zbaraski, a następnie jego brat Jerzy Zbaraski, który częściowo restaurując zabudowania, miał przypuszczalnie otoczyć zamek wałami. W 1657 roku zamek wraz z miastem spalili wycofujący się Szwedzi. Od tego czasu obiekt pozostawał w ruinie.
W 1766 roku starosta wiślicki Stanisław Lubomirski uzyskał zezwolenie sejmu na rozbiórkę dawnych budowli i wzniesienie nowego gmachu na potrzeby sądu i archiwum grodzkiego. Mury rozebrano, jednak nowych budowli nie wzniesiono, a pozostawiony materiał rozbiórkowy przeznaczono na inne cele.
Wśród wymienianych starostów wiślickich byli m.in.: Mikołaj z Brzezia i Lanckorony (1436–1439), Zygmunt Myszkowski (1600–1615), Krzysztof Zbaraski (zm. 1627), Jerzy Zbaraski (zm. 1631), Krzysztof Baldwin Ossoliński (zm. 1649), Teodor Denhoff (zm. 1678), Józef Adrian Massalski (zm. 1726) oraz Stanisław Lubomirski (1766). Jako ostatni starosta wiślicki wymieniany jest Józef Jabłonowski.
Architektura Zamek wzniesiono około połowy XIV wieku. Założenie w czasach Kazimierza Wielkiego obejmowało co najmniej jeden murowany obiekt pełniący funkcję dworu królewskiego oraz drewniane budynki gospodarcze. Zamek znajdował się wewnątrz miejskich murów obronnych. Od strony miasta teren mógł być oddzielony drewnianą palisadą, podobnie jak w przypadku zamku w Radomiu.
Wzmianki źródłowe dotyczą m.in. „drewnianej sali” (1388), pracach budowlanych z początku XV wieku oraz zatrudnienia rzemieślników (cieśli, murarzy i kowali). Na początku XVI wieku zamek miał dwa skrzydła mieszkalno-gospodarcze oraz pomocniczą zabudowę drewnianą. W przekazach z końca XVI wieku pojawiają się informacje o wielkiej sieni dworu królewskiego i kaplicy zamkowej. W XVII wieku obiekt był częściowo remontowany, a według przekazów mógł zostać otoczony wałami.
Stan zachowania Pod powierzchnią ziemi przypuszczalnie zachowały się fundamenty murów, jednak dokładne położenie zamku na terenie miasta nie zostało w sposób pewny ustalone.
Przypisy
Bibliografia Wagner Adam, Murowane budowle obronne w Polsce X-XVII w., Tom 2, Warszawa: Bellona, 2019, s. 199. Wróblewski Sławomir, Zamki i dwory obronne województwa sandomierskiego w średniowieczu, Nowy Sącz 2006, s. 89-90. Gula Jerzy, Mury miejskie w Wiślicy, "Światowid" , Tom 38, s. 119-139.
Kategoria:Nieistniejące zamki w Polsce Kategoria:Ruiny zamków w Polsce Kategoria:Zamki w województwie świętokrzyskim Kategoria:Fundacje świeckie Kazimierza III Wielkiego Kategoria:Obiekty zniszczone w czasie wojny polsko-szwedzkiej 1655–1660 Kategoria:Zamki i pałace królewskie I Rzeczypospolitej (województwo sandomierskie) Zamek w Wiślicy