Druga wojna willmergska, znana też jako wojna toggenburska lub wojna dwunastu kantonów – konflikt wojskowy, który miał miejsce w Konfederacji Szwajcarskiej w początkach XVIII wieku, między reformowanymi a katolickimi kantonami. Po jednej stronie konfliktu znalazły się kantony reformowane: Zurych, Berno, Genewa i Neuchâtel, a po drugiej kantony katolickie: Luzerna, Uri, Szwyz, Unterwalden, Zug, Valais oraz opat klasztoru St. Gallen.

Wojna rozpoczęła się jako ponadwyznaniowe powstanie poddanych Toggenburga przeciwko swojemu władcy. W trakcie konfliktu pierwotne lokalne niepokoje mieszały się z rywalizacjami o hegemonię w Konfederacji Szwajcarskiej, napięciami wyznaniowymi oraz kwestiami polityki zagranicznej.

Konflikt zakończył się klęską katolickich kantonów i podpisaniem 11 sierpnia 1712 w Aarau IV pokoju krajowego (Landfriedensbünde).

Tło Różnice wyznaniowe między katolikami a protestantami były trwałe i istotnie pogłębiane przez zróżnicowanie sytuacji ekonomicznej. Regiony protestanckie charakteryzowały się bardziej rozwiniętym przemysłem, urodzajniejszymi gruntami i dobrze funkcjonującym rolnictwem, podczas gdy kantony katolickie były relatywnie biedniejsze, często pozbawione wystarczających zapasów zboża, co zmuszało ich mieszkańców do poszukiwania dorywczych zarobków w kantonach protestanckich. Ten stan rzeczy, w połączeniu z ciągłymi sporami religijnymi, utrzymywał obie wspólnoty w permanentnym napięciu.

Podjęta w 1698 decyzja księcia-opata Opactwa Sankt Gallen o budowie drogi z Wattwil w dolinie rzeki Thur do Uznach nad Jeziorem Zuryskim (tzw. droga Hummelwald przez przełęcz Ricken) doprowadziła do zaostrzenia trwających od dziesięcioleci konfliktów między księciem-opatem a jego w większości reformowanymi poddanymi z Toggenburg, których próbował zmusić do pracy przymusowej przy jej budowie. Pod wpływem katolickiego landweibla Josefa Germanna toggenburski landrat sprzeciwił się przedsięwzięciu z przyczyn prawnych i politycznych, w odpowiedzi na co książę-opat wszczął przeciwko niemu postępowanie karne i w 1701 roku uwięził landweibla. Ponadto książę-opat reaktywował swój status w ramach Rzeszy i w 1702 roku, mimo protestów kantonów reformowanych i katolickich, zawarł układ protekcyjny z cesarzem – habsburskim „dziedzicznym wrogiem” konfederatów.

Landrat zwrócił się o pomoc do Glarus i Schwyz, które od 1436 roku pozostawały z Toggenburgiem w stosunku landrechtu. Glarus wniósł sprawę pod obrady ogólnoszwajcarskiego Tagsatzungu. Zurych, wraz z Lucerną, Schwyz i Glarus będący kantonem protektorskim opactwa Sankt Gallen, oraz Berno naciskały na kompromis między księciem-opatem a landratem i w 1707 roku wydały regulację przejściową, która de facto przekazywała prawa zwierzchnie landratowi. Toggenburg ukonstytuował się jako demokracja landsgemeindowa, a landrat jeszcze w tym samym roku wprowadził wolność wyznania dla reformowanych.

Po straceniu w 1708 r. antyarystokratycznego Josepha Antona Stadlera, najważniejszego orędownika sprawy toggenburskiej w Schwyz, kanton ten ponownie opowiedział się po stronie księcia-opata. W Toggenburgu narastały napięcia między Górnym i Dolnym Urzędem, elitami a gminami, reformowanymi a katolikami oraz miastem i wsią. W latach 1708–1712 prowadzono negocjacje dyplomatyczne z udziałem posłów zagranicznych. Nuncjusz papieski, wysłannik cesarski oraz ambasador francuski popierali stronę katolicką, natomiast posłowie niderlandzki i brytyjski opowiadali się po stronie reformowanych. Od 1711 roku część katolickich gmin Toggenburga ponownie zwróciła się ku księciu-opatowi.

Kantony reformowane uznały, że jedynym sposobem zabezpieczenia ich interesów jest militarne wsparcie Toggenburga i przełamanie dominacji katolickiej większości w Tagsatzungu, zanim zakończy się równolegle tocząca się wojna o sukcesję hiszpańską. W ten sposób powstanie poddanych w Toggenburgu przekształciło się w konflikt wyznaniowy o hegemonię w Szwajcarii.

Wojna W kwietniu 1712 roku toggenburski Landrat polecił obsadzić klasztory oraz . Zurych i Berno poparły to działanie i 13 kwietnia 1712 wystosowały manifest przeciwko księciu-opatowi, w odpowiedzi na co pięć kantonów wewnętrznych opowiedziało się po jego stronie. Neuchâtel, Biel, reformowane obszary oraz Genewa wsparły kantony reformowane, natomiast Wallis poparł stronę katolicką. Bazylea, Szafuza, miasto St. Gallen, Fryburg, Solothurn, książę-biskup Bazylei, Glarus oraz oba Appenzell zachowały neutralność.

26 kwietnia 1712 wojska berneńskie przekroczyły Aare w rejonie i połączyły się z oddziałami zuryskimi. Siły reformowane zajęły Turgowię. Wojska Zurychu oblegały i ostrzeliwały Wil, a następnie zajęły i splądrowały klasztor św. Galla wraz z jego terytorium. 21 maja oddziały zuryskie i berneńskie wyruszyły z Dietikon w kierunku Mellingen, równocześnie 7000 żołnierzy berneńskich pomaszerowało z Lenzburga; 22 maja miasto zostało zajęte. W starciu pod Bremgarten 26 maja, znanym jako Staudenschlacht, zwyciężyły wojska reformowane. Baden oraz znalazły się w rękach Zurychu i Berna, a prowadzone od początku konfliktu – pod auspicjami kantonów neutralnych – rozmowy pokojowe zostały zintensyfikowane.

18 lipca w Aarau wysłannicy Zurychu, Berna, Lucerny i Uri podpisali nowy pokój krajowy. Układ ustanawiał równouprawnienie obu wyznań w sprawach religijnych oraz odbierał kantonom katolickim prawa zwierzchnie nad Baden i Dolnymi Wolnymi Urzędami, tworząc terytorialne połączenie między Bernem a Zurychem. Unterwalden, Schwyz i Zug odrzuciły porozumienie na zgromadzeniach landsgemeinde, natomiast Lucerna i Uri początkowo je przyjęły, lecz wskutek niepokojów zostały zmuszone do ponownego sięgnięcia po broń. Pierwsze, później publicystycznie wyolbrzymione uderzenie wojsk katolickich pod Sins 20 lipca doprowadziło do odwrotu reformowanych, a ataki na pozycje zuryskie 22 lipca zakończyły się niepowodzeniem. 25 lipca doszło do decydującej bitwy wojsk środkowoszwajcarskich i berneńskich pod Villmergen, zakończonej zwycięstwem lepiej wyposażonych i wyszkolonych oddziałów Berna. Starcie pochłonęło ponad 3000 ofiar śmiertelnych. Zwycięskie wojska ruszyły na południe, zajmując i plądrując terytoria lucerneńskie oraz – przez Brünig – obszary Unterwalden. Część oddziałów zuryskich obsadziła Rapperswil, a inne pomaszerowały na Zug, zagrażając Schwyzowi.

Układ pokojowy Po militarnej klęsce kantonów wewnętrznych rokowania pokojowe w Aarau zostały ponownie podjęte. Układ podpisany 11 sierpnia zaostrzał postanowienia pokoju z 18 lipca na niekorzyść kantonów katolickich, ponieważ przenosił prawa protekcyjne Uri, Schwyz oraz Ob- i Nidwalden nad Rapperswilem na Berno, Zurych i Glarus, a także włączał Berno do współrządów w Turgowii, Sargans, Dolinie Renu oraz Górnych Wolnych Urzędach.

IV pokój krajowy miał charakter pokoju siły narzuconego przez Berno i Zurych. Realizował ich postulaty i kończył trwającą od II pokoju krajowego z 1531 roku dominację kantonów katolickich. W Tagsatzundze oraz przy obsadzie urzędów landwójtowskich w wspólnych posiadłościach wprowadzono zasadę parytetu wyznaniowego. Jako organ arbitrażowy w sprawach konfesyjnych ustanowiono parytetowo obsadzoną Komisję Pokoju Krajowego.

Kantony katolickie nie pogodziły się jednak z wymuszonym przekazaniem praw zwierzchnich – postrzeganym jako naruszenie dawnego porządku – i aż do końca Starej Konfederacji Szwajcarskiej wielokrotnie, choć bezskutecznie, domagały się ich restytucji. Odmówiły również dalszego uczestnictwa w obradach Tagsatzungi w utraconym Baden, w związku z czym w 1713 roku miejsce obrad przeniesiono do Frauenfeld. W 1715 roku kantony katolickie, kierując się względami bezpieczeństwa, zawarły sojusz z Francją, przewidujący wsparcie króla francuskiego w konfliktach wewnątrzkonfederackich (tzw. Trücklibund).

W pokoju badeńskim z 1718 roku przywrócono księstwo-opactwo Sankt Gallen, a Toggenburg powrócił pod władzę księcia-opata. Mimo utrzymującej się urazy w kantonach wewnętrznych, po drugiej wojnie villmergerowej nastąpiło osłabienie konfesjonalizmu, co wiązało się z parytetem i powszechnie zagwarantowaną wolnością religijną, obowiązującą także katolików w wspólnych posiadłościach pozostających odtąd pod dominacją kantonów reformowanych.

Przypisy

Bibliografia

Zobacz też II bitwa pod Villmergen

Kategoria:Historia Szwajcarii Kategoria:Wojny w Europie