Sensytyzacja (także: uwrażliwienie) – termin stosowany w kilku dziedzinach medycyny, nauk biologicznych i psychologii na określenie zjawisk polegających na zwiększeniu reaktywności na określone bodźce. Zakres znaczeniowy terminu zależy od dziedziny: w alergologii i immunologii odnosi się do uczulenia na alergen, w fizjologii bólu do zwiększonej pobudliwości układu nocyceptywnego, a w psychologii uczenia się do jednej z form .

Definicja Nie istnieje jedno uniwersalne znaczenie sensytyzacji wspólne dla wszystkich dziedzin, w których używa się tego terminu. W zależności od kontekstu sensytyzacja może oznaczać: komórki układu immunologicznego, które po kontakcie z alergenem wytwarzają swoiste przeciwciała. receptory czuciowe i nocyceptory, których próg pobudzenia ulega obniżeniu w wyniku stanu zapalnego lub uszkodzenia tkanek. struktury ośrodkowego układu nerwowego, w których dochodzi do zmian zwiększających percepcję bólu lub innych bodźców. procesy psychologiczne zaliczane do uczenia się nieasocjacyjnego.

Sensytyzacja w alergologii i immunologii W alergologii sensytyzacja oznacza etap rozwoju , w którym dochodzi do wytworzenia swoistych przeciwciał (najczęściej IgE) wobec określonego alergenu. Sama obecność uczulenia nie jest równoznaczna z rozpoznaniem objawowej alergii; wymaga ono zgodności wyników badań z obrazem klinicznym i reakcją po kontakcie z danym alergenem.

Podczas sensytyzacji: antygen (alergen) wnika do organizmu drogą inhalacyjną, pokarmową, kontaktową lub przezskórną; dochodzi do jego prezentacji komórkom układu odpornościowego; wytwarzane są swoiste przeciwciała, najczęściej klasy IgE, wiążące się z powierzchnią komórek efektorowych, takich jak komórki tuczne i bazofile.

Uczulenie (sensytyzacja) jest opisywane jako obecność alergenowo swoistych przeciwciał (np. IgE) przy braku lub bez jednoznacznego potwierdzenia objawów klinicznych po kontakcie z danym alergenem. Objawy alergii mogą wystąpić w kolejnych ekspozycjach, gdy ponowne związanie alergenu z IgE na komórkach efektorowych prowadzi do uwolnienia mediatorów reakcji natychmiastowej.

Do uczulenia może dochodzić po kontakcie z alergenem różnymi drogami, m.in. drogą wziewną, pokarmową lub przez uszkodzoną barierę skórną, co opisywano m.in. w kontekście atopowego zapalenia skóry i tzw. marszu alergicznego.

Sensytyzacja obwodowa Sensytyzacja obwodowa odnosi się do zjawiska zwiększonej wrażliwości i obniżenia progu pobudzenia nocyceptorów w tkankach obwodowych. Przejawia się m.in. nasileniem odpowiedzi bólowej na bodźce o tej samej sile oraz występowaniem hiperalgezji.

Do mechanizmów sensytyzacji obwodowej należą m.in.: obecność mediatorów stanu zapalnego w tkankach (np. histaminy, prostaglandyn, cytokin), które modulują pobudliwość zakończeń nerwowych; ciągłe lub przewlekłe drażnienie tkanek, prowadzące do zmian w przewodnictwie włókien nocyceptywnych; zmiany w ekspresji kanałów jonowych i receptorów na błonie komórkowej nocyceptorów.

Zjawisko to może towarzyszyć ostrym i przewlekłym stanom zapalnym, urazom oraz licznym schorzeniom bólowym.

Sensytyzacja ośrodkowa Sensytyzacja ośrodkowa (sensytyzacja centralna) oznacza zwiększoną wrażliwość neuronów nocyceptywnych w ośrodkowym układzie nerwowym na prawidłowe lub podprogowe pobudzenie dośrodkowe. Jest opisywana jako stan nadmiernej pobudliwości neuronów, w którym bodźce normalnie niebolesne mogą być odczuwane jako bolesne, a bodźce bólowe wywołują silniejszą odpowiedź.

Mechanizmy sensytyzacji ośrodkowej obejmują m.in.: długotrwałe pobudzenie dróg nocyceptywnych z obwodu (np. w wyniku przewlekłego stanu zapalnego lub uszkodzenia tkanek); zmiany w (m.in. związane z glutaminianem) oraz procesy plastyczności synaptycznej w centralnych drogach nocyceptywnych; udział procesów neurozapalnych i dysfunkcji endogennych układów kontroli bólu w modulacji przewodnictwa nocyceptywnego.

Sensytyzacja ośrodkowa jest rozważana jako jeden z mechanizmów utrwalania nadwrażliwości bólowej w wielu stanach klinicznych, m.in. w niektórych zespołach bólu przewlekłego, zaburzeniach bólu trzewnego, bólach głowy oraz w części chorób o uogólnionej nadwrażliwości bólowej.

Sensytyzacja a ból przewlekły Sensytyzacja obwodowa i ośrodkowa stanowią istotne mechanizmy rozwoju i utrwalania nadwrażliwości bólowej, w tym w przebiegu części zespołów bólu przewlekłego. Długotrwała stymulacja dróg nocyceptywnych może prowadzić do obniżenia progu bólu, zwiększonej reaktywności na bodźce oraz do rozszerzenia pól recepcyjnych neuronów.

W praktyce klinicznej zjawisko sensytyzacji wiąże się m.in. z: allodynią – bólem wywołanym przez bodźce, które u osób zdrowych nie są bolesne; hiperalgezją – nadmiernie nasilonym bólem pod wpływem bodźców bólowych; uogólnieniem wrażliwości na inne bodźce zmysłowe (np. światło, dźwięk, zmiany temperatury) w części zespołów nadwrażliwości bólowej.

Rozpoznanie obecności sensytyzacji może mieć znaczenie dla doboru strategii terapeutycznych w bólu przewlekłym, w tym postępowania wielokierunkowego (np. edukacyjnego, psychologicznego i rehabilitacyjnego).

Sensytyzacja w psychologii uczenia się W psychologii i neurobiologii uczenia się sensytyzacja oznacza proces zwiększenia reaktywności na bodziec lub klasę bodźców pod wpływem silnej lub powtarzanej stymulacji. Traktuje się ją jako jedną z podstawowych form , obok habituacji.

Pod wpływem powtarzającej się ekspozycji na bodziec znaczący lub zagrażający może dochodzić do: nasilenia odpowiedzi organizmu na kolejne podobne bodźce; łatwiejszego wywoływania reakcji obronnych; utrwalenia zwiększonej gotowości reakcyjnej na dany typ bodźca.

W literaturze psychologicznej i neurobiologicznej sensytyzacja jest omawiana przede wszystkim jako mechanizm uczenia się nieasocjacyjnego; jej związki z reakcjami lękowymi lub stresem wymagają odrębnego ujęcia źródłowego.

Przypisy

Kategoria:Fizjologia