Dawid Ajzensztadt (także David Eisenstadt, jid. Dovid Ajzensztadt; ur. 1890 w Nasielsku, zm. 1942 w obozie zagłady Treblinka) – polski dyrygent, pedagog, kompozytor i publicysta muzyczny. Wieloletni kierownik chłopięco-męskiego chóru Wielkiej Synagogi na Tłomackiem w Warszawie, wielki propagator muzyki żydowskiej. Ojciec Marii Ajzensztadt, nazywanej „słowikiem getta".
Życiorys
Młodość i wykształcenie Urodził się w Nasielsku – miasteczku o wielowiekowej tradycji żydowskiej, gdzie murowana bożnica stanęła w 1880 roku. Jego ojciec był szochetem (przeprowadzającym ubój rytualny) i okazjonalnie pełnił funkcję kantora.
Aby zgłębiać muzykę, przeprowadził się do Nowego Dworu, gdzie uczył się teorii muzyki, śpiewu oraz tradycji kantorskich pod okiem Eliezera Boruchowicza. Następnie kontynuował edukację wokalną w Berlinie.
Kariera przed Warszawą Od 1909 roku był dyrygentem chóru synagogalnego w Homelu. Trzy lata później przeniósł się do Rygi, następnie z teatrem wędrownym zjeździł Białoruś i Ukrainę. W 1918 roku osiadł w Rostowie nad Donem jako chórmistrz tamtejszej Wielkiej Synagogi.
Chór Wielkiej Synagogi W 1921 roku zamieszkał na stałe w Warszawie i objął stanowisko kierownika chóru Wielkiej Synagogi na Tłomackiem. Wraz z rodziną zamieszkał na tyłach synagogi. Funkcję tę pełnił przez niemal dwadzieścia lat.
Kierowany przez niego chór składał się z około 80 chłopców w wieku od 9 do 13 lat, śpiewających sopranem i altem, oraz około 20 dorosłych mężczyzn – tenorów, barytonów i basów. Poza liturgiami chór uświetniał wiele koncertów z muzyką świecką oraz przygotowywał nagrania dla Polskiego Radia. W Wielkiej Synagodze chór śpiewał przy akompaniamencie fisharmonii, choć wiele źródeł wspomina też o organach.
W 1935 roku chór wystąpił podczas prapremiery opery Dybuk kompozytora Lodovica Roccy. Według relacji, kompozytor po przybyciu do Warszawy udał się na sobotnie nabożeństwo do Wielkiej Synagogi i usłyszawszy śpiewaków, sam wyszedł z inicjatywą włączenia ich do wykonania nowego dzieła.
Coroczne koncerty muzyki żydowskiej organizowane przez Ajzensztadta przyciągały całe środowisko muzyczne Warszawy. Wśród słuchaczy bywali m.in. Ignacy Jan Paderewski, Emil Młynarski oraz gen. Bolesław Wieniawa-Długoszowski. Z biegiem lat koncerty te okrzyknięto najwspanialszym osiągnięciem sztuki wokalnej w Polsce.
Inna działalność Ajzensztadt prowadził również chóry Towarzystwa Popierania Szkolnictwa Żydowskiego i Kultury Żydowskiej „Szul-Kult" oraz Kultur-Ligi. W 1936 roku został kierownikiem szkoły kantorów Warszawskiego Instytutu Muzycznego. Był jednym z założycieli Żydowskiego Towarzystwa Muzycznego oraz współautorem (z Jakubem Pregerem) Algemajner muzik-leksikon – zeszytów pomyślanych jako żydowska encyklopedia muzyczna, z których ukazały się jedynie trzy przed wybuchem wojny.
Kompozycje Choć powszechnie uważa się, że utwory Ajzensztadta nie przetrwały do naszych czasów, zachowało się kilka jego kompozycji i wciąż odkrywane są kolejne.
Część z nich została zebrana i opublikowana przez kantora Israela Altera z Johannesburga pod tytułem L'Dovid Mizmor. Są to utwory liturgiczne: Hajom haras olom, L'choh dodi, Shom'oh vatismah tsiyon, L'eineinu oshku amoleinu i Sh'chuloch achuloh, przeznaczone do wykonywania przez kantora z akompaniamentem instrumentu klawiszowego lub przez czterogłosowy chór.
Najsłynniejszym dziełem jest kantata paschalna „Chad Gadya" (Jedno koźlątko), oparta na tekście i melodii dziecięcej piosenki śpiewanej podczas seder w święto Paschy. Składa się z czterech części: Allegro scherzando, Andantino oparte na motywach talmudycznych, Largo przedstawiające walkę anioła śmierci z szochetem oraz finał opisujący zwycięstwo prawości nad złem.
Inne kompozycje to m.in. kantata „Iz awek cum krig der melech" (A jak poszedł król na wojnę) do słów wiersza Marii Konopnickiej w tłumaczeniu Abrahama Reisena, orkiestrowa „Suita hebrajska" (Hebrew Suite), muzyka do dramatu Golem Halperna Leivicka (premiera w 1928 roku w cyrku przy ul. Ordynackiej) oraz pieśni choralne w języku jidysz.
Getto warszawskie Po rozpoczęciu niemieckiej okupacji Ajzensztadt rozważał ucieczkę do Związku Radzieckiego, ale za namową żony pozostał w Warszawie. W getcie rodzina zamieszkała przy ul. Ceglanej.
Nawet w panujących tam warunkach nie zaprzestał działalności artystycznej. W Teatrze Femina przy ul. Leszno założył orkiestrę symfoniczną, podczas koncertów której w pełni objawił się talent jego córki Marysi. Jak zanotował Emanuel Ringelblum: „Młoda, piękna, czarnowłosa Marysia była najpopularniejszą osobą w całej Warszawie".
W maju 1941 roku, gdy władze niemieckie wydały pozwolenie na otwarcie w getcie trzech synagog, Ajzensztadt objął funkcję dyrygenta chóru synagogalnego.
Śmierć Ostatnie chwile rodziny opisał Jonas Turkow: gdy w sierpniu 1942 roku niemieccy żołnierze oddzielili Marysię od rodziców na Umschlagplatzu i wsadzili Dawida Ajzensztadta i jego żonę do wagonu towarowego, Marysia pobiegła z powrotem do swoich rodziców. Była już przy drzwiach wagonu, gdy trafiła ją niemiecka kula.
Transport z Umschlagplatzu pojechał do Treblinki, gdzie Dawid i jego żona Fajga (z domu Goldman) zginęli w komorze gazowej.
Odkrycie rękopisu „Chad Gadya" W latach 20. XX wieku Ajzensztadt przesłał rękopis kantaty kantorowi Froimowi Spektorowi, który w 1928 roku wyemigrował do Kapsztadu, aby objąć funkcję naczelnego kantora New Hebrew Congregation, zabierając nuty ze sobą.
W 2011 roku rękopis został odnaleziony w Kapsztadzie przez dr. Stephena Muira z University of Leeds. Współczesna premiera kantaty odbyła się 14 marca 2014 roku w Clothworkers Concert Hall na University of Leeds.
Współczesne nagranie 17 listopada 2024 roku w Muzeum POLIN w Warszawie odbyła się premiera pierwszego nagrania fonograficznego twórczości Ajzensztadta – płyty winylowej Music of David Eisenstadt. Nagranie zrealizowali zespół wokalny Match Match, tenor Wojciech Parchem, organista Jakub Stefek i dyrygentka Lilianna Krych, z inicjatywy Fundacji SPOT.ON ART.
Rodzina żona – Fajga Goldman (zm. 1942, Treblinka) córka – Marysia (Maria, Miriam) Ajzensztadt (1921–1942), śpiewaczka, „słowik getta"
Zobacz też Wielka Synagoga w Warszawie Maria Ajzensztadt Gerszon Sirota Synagoga Nożyków
Przypisy
Linki zewnętrzne Strona poświęcona Dawidowi Ajzensztadtowi Profil w Institut Européen des Musiques Juives Biogram w Wirtualnym Sztetlu
Kategoria:Polscy dyrygenci Kategoria:Polscy kompozytorzy muzyki poważnej Kategoria:Ludzie urodzeni w Nasielsku Kategoria:Urodzeni w 1890 Kategoria:Zmarli w 1942 Kategoria:Więźniowie i ofiary obozu zagłady w Treblince Kategoria:Polscy Żydzi zamordowani podczas Zagłady