Status prawny związków osób tej samej płci w Polsce – całokształt regulacji prawnych, orzecznictwa oraz praktyki administracyjnej dotyczących związków par osób tej samej płci w Rzeczypospolitej Polskiej.
Według stanu na 2026 rok, polski porządek prawny nie przewiduje instytucjonalizacji związków jednopłciowych: ani w formie małżeństw osób tej samej płci, ani rejestrowanych związków partnerskich. Jedynym wyjątkiem jest możliwość transkrypcji aktu małżeństwa zawartego za granicą przez osoby tej samej płci. Sytuacja prawna tych związków opiera się na trzech płaszczyznach:
1. Konstytucyjnej – zgodnie z dominującą wykładnią Konstytucji RP (art. 18), małżeństwo definiowane jest wyłącznie jako związek kobiety i mężczyzny, co według większości doktryny i orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego ustanawia konstytucyjny zakaz wprowadzenia małżeństw osób tej samej płci drogą ustawy zwykłej. Jednocześnie pogląd ten zakłada, że: art. 18 Konstytucji nie stanowi przeszkody dla ustawodawcy w uregulowaniu statusu innych niż małżeństwo form pożycia (w tym związków partnerskich), o ile zakres wynikających z nich praw i obowiązków nie zostanie zrównany z instytucją małżeństwa, dopuszczalne jest uznanie wybranych skutków prawnych zagranicznych aktów stanu cywilnego dotyczących związków partnerskich lub innych form pożycia par jednopłciowych, bez nadawania im statusu małżeństwa w polskim porządku prawnym,
2. Cywilnoprawnej – pary jednopłciowe funkcjonują jako związki nieformalne (konkubinaty), co ogranicza ich uprawnienia m.in. w sferze podatkowej, spadkowej oraz medycznej. Część tych kwestii regulowana jest za pomocą pełnomocnictw i umów notarialnych,
3. Międzynarodowej – Polska jest związana orzecznictwem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, które nakłada na państwo obowiązek zapewnienia konkretnych ram prawnych dla par jednopłciowych, oraz orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej w zakresie uznawania wybranych skutków małżeństw zawartych za granicą dla celów swobody przemieszczania się.
Od 2002 roku w Parlamencie RP wielokrotnie składane były projekty ustaw o związkach partnerskich, jednak żaden z nich nie uzyskał większości ustawodawczej.
Związki nieformalne (konkubinaty) W Polsce nie ma żadnych przepisów prawnych regulujących prawa par homoseksualnych, jednakże pary żyjące w nieformalnym związku – konkubinacie (w tym także pary homoseksualne), mogą korzystać z bardzo nielicznych praw, wspomnianych dalej, dostępnych jedynie małżonkom, przy czym małżeństwo jest dostępne tylko dla par różnej płci.
Pary żyjące w nieformalnym związku osób tej samej płci ponoszą zawsze wyższe koszty finansowe i muszą dokonywać każdorazowo dodatkowych zabiegów formalnych, m.in. w kwestii unormowania kwestii podatkowych (podatek od dochodów osobistych, podatek od spadków i darowizn), ale też kwestii praktycznych (dostęp do informacji medycznej), przy czym te umowy, zawierane przy notariuszu, nie rozwiązują wszystkich kwestii praktycznych dotyczących par i spotykają się z brakiem uznania (nie są honorowane)Aleksandra Szyłło, „FAQ. Związki partnerskie, kiedy notariusz nie pomoże”, 30 stycznia 2013, wyborcza.pl..
Prawa przysługujące konkubinatom Kwestie medyczne Odwiedziny partnera lub partnerki w szpitalu i informacja o stanie jego zdrowia
15x15px Na mocy art. 31 ust. 2 ustawy o zawodzie lekarza z 1996 r. lekarz udziela informacji o stanie zdrowia chorego innym osobom tylko za zgodą pacjentaArt. 31 Ustawy z dnia grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty ()..
Dostęp do dokumentacji medycznej pacjenta
15x15px Art. 26 ust. 1 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta z 2008 r. przewiduje, że podmiot udzielający świadczeń zdrowotnych udostępnia dokumentację medyczną pacjentowi lub jego przedstawicielowi ustawowemu, bądź osobie upoważnionej przez pacjentaUstawa z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta ()..
Upoważnienie do decydowania w razie choroby partnera
17x17px Wyłącznie chory może podejmować decyzje dotyczące jego diagnostyki i leczeniaArt. 32 Ustawy z dnia grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty ()..
Ubezpieczenie Ochrona w prawie ubezpieczeniowym i odszkodowawczym
15x15px Partner lub partnerka, zawierając umowę ubezpieczenia NW (od następstw nieszczęśliwych wypadków – art. 831 § 1 Kodeksu cywilnego), może wskazać drugiego partnera jako osobę, której zakład ubezpieczeń w razie jego śmierci wypłaci odszkodowanie.
17x17px/15x15px Jeśli partner lub partnerka poniósł/a śmierć w wypadku samochodowym, za który odpowiada posiadacz samochodu, sąd może drugiemu partnerowi przyznać rentę, jeżeli zmarły stale i dobrowolnie dostarczał mu środków utrzymania (art. 446 § 3 kc).
Ubezpieczenie zdrowotne partnera
17x17px W związku osób tej samej płci, w przeciwieństwie do małżeństw osób różnej płci, nie jest możliwe ubezpieczenie zdrowotne partnera przez partnera. Nie można uposażyć partnera/partnerki na wypadek śmierci. Trudności występują także przy innych rodzajach ubezpieczeń.
Finanse Wspólne rozliczenie podatkowe
17x17px Brak dla par osób tej samej płci„Trudne partnerstwo”, 24 maja 2011, polityka.pl..
Dziedziczenie
15x15px/17x17px W testamencie można rozrządzić majątkiem na rzecz każdej osoby. Dziedziczenie testamentowe wyprzedza dziedziczenie ustawowe, gdzie dziedziczy małżonek i najbliżsi krewni. Partnerzy powinni sporządzić testamenty pisemne lub za dodatkową opłatą notarialne. Niemniej w polskim prawie spadkowym istnieje zachowek, który pomimo dziedziczenia testamentowego zobowiązuje do pewnej korzyści pieniężnej ze spadku dla dzieci, wnuków, małżonka i rodziców spadkodawcy. Oznacza to, że życiowy partner spadkodawcy może być na wniosek uprawnionych do zachowku zobowiązany do zapłacenia od 1/2 do 2/3 wartości spadku po partnerze. Małżonek przy dziedziczeniu ustawowym, obojętnie ilu jest innych spadkobierców, zawsze otrzymuje co najmniej 1/4 majątku spadkowego, przy czym należy pamiętać, iż z tytułu majątkowej wspólności małżeńskiej jest współwłaścicielem w 1/2 przedmiotów stanowiących w chwili otwarcia spadku majątek wspólny.
Spadkobiercę spoza kręgu rodzinnego (w świetle polskiego prawa partner tej samej płci jest osobą obcą) obciąża także najwyższa stawka podatku od spadków. Problemem w przypadku par homoseksualnych jest też fakt, iż w Polsce istnieje niska świadomość prawna (wiele osób nie myśli o testamencie) oraz fakt, że śmierć bywa nieprzewidywalna. Co więcej, nawet pisemny testament może zostać skutecznie podważony przez rodzinę.
Odbiór wynagrodzenia za pracę partnera
15x15px Związki homoseksualne nie są uznawane i w celu odbioru wynagrodzenia za pracę i innych dochodów partnera należy sporządzić odpowiednie pełnomocnictwo u notariusza, które należy przekazać pracodawcy.
Kupno mieszkania czy innych przedmiotów albo dokonywania darowizny
15x15px Możliwe, jednak z problemami praktycznymi. Partner może dokonywać wszelkich czynności prawnych na rzecz drugiego partnera (np. darowizny), jednak wszelkich czynności mogą również dokonywać wspólnie (np. wspólnie nabyć mieszkanie, wspólnie kupić samochód, wspólnie zdobyć użytkowanie wieczyste gruntu itp.). Jest to jednak problematyczne przy okazji każdego zakupu: roweru, telewizora czy pralki itd. Gdy rozstaje się małżeństwo, majątek dzieli się na połowę. W przypadku związków osób homoseksualnych (jako nieformalnych) przy każdej rzeczy trzeba dowodzić, kto ją zakupił.
Sądownictwo Postępowanie cywilne, karne, administracyjne oraz administracyjno-sądowe
17x17px/15x15px W postępowaniu cywilnym można udzielić pełnomocnictwa osobie spośród najbliższej rodziny (w tym małżonkowi), ale już nie partnerowi lub partnerce, chyba że wykonuje zawód radcy prawnego lub adwokata albo pozostaje w stałym stosunku zlecenia.
15x15px W postępowaniu administracyjnym pełnomocnikiem strony może być każdy, także partner niebędący małżonkiem.
Ochrona w procesie karnym
17x17px/15x15px Art. 185 Kodeksu postępowania karnego pozwala sądowi zwolnić od złożenia zeznania lub odpowiedzi na pytania osobę pozostającą z oskarżonym w szczególnie bliskim stosunku osobistym, a więc gdy między świadkiem a oskarżonym zachodzi więź emocjonalna lub uczuciowa. Może to teoretycznie dotyczyć także par homoseksualnych, lecz praktycznie za każdym razem decyduje o tym sąd. Bankowość Wspólny rachunek bankowy
15x15px/17x17px Prawo bankowe z 1997 r. pozwala na prowadzenie rachunku oszczędnościowego dla kilku osób (tzw. rachunek wspólny), przy czym każda z nich korzysta z uprawnień posiadacza rachunku w granicach określonych w umowie. Niektóre banki oferują otwarcie wspólnego konta bankowego dla osób niepozostających ze sobą w stosunku pokrewieństwa. Jeśli natomiast jeden partner lub partnerka emocjonalna posiada rachunek bankowy, może udzielić partnerowi lub partnerce pisemnego pełnomocnictwa do dysponowania kontem.
Zaciąganie kredytu
17x17px/15x15px Pary homoseksualne mają problemy z zaciąganiem kredytu hipotecznego, gdyż banki odmawiają traktowania majątku i zarobków osób niebędących w związku małżeńskim jako podstawy do wyliczenia wspólnej zdolności kredytowej.
Problemy z bankami zgłaszało 12 proc. respondentów w badaniu, które przeprowadziła PAN. Pary homoseksualne zgłaszają jednak zastrzeżenie, że spotykają się z odmową banków, w zależności od miejscowości i od panującej tam mentalności i dobrej woli urzędniczej.
Pomoc społeczna Prawo do renty bądź emerytury rodzinnej po zmarłym partnerze
17x17px Brak dla par osób tej samej płci.
Prawo do korzyści z pracowniczego funduszu socjalnego
17x17px Brak dla par osób tej samej płci.
Prawo do zasiłku opiekuńczego z tytułu sprawowania opieki nad partnerem
17x17px Brak dla par osób tej samej płci.
Inne kwestie Odbiór korespondencji partnera
17x17px/15x15px Kwestie odbioru poczty reguluje Prawo pocztowe. Związki homoseksualne nie są uznawane, jednak w celu odbioru korespondencji można upoważnić każdą osobę poprzez złożenie odpowiedniego oświadczenia w urzędzie pocztowym (plus opłaty). Pełnomocnictwo takie należy okazywać za każdym razem, chcąc odebrać przesyłkę partnera. Pełnomocnictwo nie powinno być wymagane w sytuacji, gdy zgodnie z przepisami Kodeksu postępowania administracyjnego w razie nieobecności adresata wystarcza odbiór pisma urzędowego przez dorosłego domownikaArt. 43 Kodeksu postępowania administracyjnego..
W badaniu przeprowadzony przez PAN, 17% osób wskazało na trudności z uzyskaniem dostępu do korespondencji. Autorki zwracają uwagę na to, że związki homoseksualne muszą wcześniej uzyskać płatne zaświadczenie, których nie muszą mieć małżeństwa heteroseksualne, by móc odbierać korespondencję partnera.
Prawo do pochowania zwłok
17x17px/15x15px Brak dla par osób tej samej płci. Wydanie następuje tylko wówczas, gdy nikt z rodziny nie rości sobie do tego prawa. Praktyka wygląda tak, że szpitale najczęściej odmawiają partnerom wydania zwłok i ostatecznie mogą zostać one przekazane gminie, jeśli brak jest krewnych.
Wstąpienie w stosunek najmu lokalu niewłasnościowego
17x17px/15x15px Po śmierci partnera w niektórych przypadkach stwierdzono, iż wśród osób uprawnionych do przejęcia umowy najmu jest „osoba pozostająca we wspólnym pożyciu”Marek Domagalski, „Partner homoseksualny może przejąć mieszkanie komunalne”, 29 listopada 2012, Rzeczpospolita Prawo., ale sądy zazwyczaj orzekają, że dotyczy to tylko osób heteroseksualnych. Decyzję można zaskarżyć w długotrwałym procesie. Jedną z takich spraw Polska przegrała w Strasburgu (Kozak przeciwko Polsce)
Przyjęcie nazwiska partnera