mały|Christopher Hitchens w 2005 roku Brzytwa Hitchensa () – epistemologiczna maksyma przypisywana Christopherowi Hitchensowi. Wyraża zasadę, zgodnie z którą ciężar dowodu spoczywa na osobie formułującej twierdzenie, a nie na osobie odmawiającej jego przyjęcia.
Nazwa została utworzona przez analogię do brzytwy Ockhama. Sama formuła wiązana z Hitchensem ma jednak starsze odpowiedniki, zwłaszcza łacińskie powiedzenie Quod gratis asseritur, gratis negatur („to, co twierdzi się bez uzasadnienia, można też bez uzasadnienia odrzucić”).
Pochodzenie Jedną z najbardziej znanych opublikowanych wersji maksymy Hitchens zamieścił w książce God Is Not Great: How Religion Poisons Everything z 2007 roku. Użył jej w polemice z religią oraz z argumentami odwołującymi się do słabo uzasadnionych cudów lub objawień. W tej postaci zdanie Hitchensa stało się jednym z najczęściej cytowanych skrótów jego stanowiska w sprawach religii, sceptycyzmu i argumentacji publicznej.
W literaturze zwraca się uwagę, że Hitchens raczej spopularyzował istniejącą wcześniej intuicję, niż stworzył ją od podstaw. Pokrewne sformułowania pojawiały się już wcześniej w tradycji łacińskiej oraz w praktyce sporów filozoficznych i retorycznych. Przyjęcie książki Bóg nie jest wielki w Polsce dokumentuje m.in. recenzja Marcina Sułkowskiego, opublikowana w 2012 roku w czasopiśmie „Hybris”.
Analiza i recepcja Maksyma bywa interpretowana jako praktyczna reguła dyskusji. Jeżeli ktoś formułuje twierdzenie bez przedstawienia przekonujących racji lub dowodów, druga strona nie ma obowiązku szczegółowo go obalać, zanim je odrzuci. Nie oznacza to automatycznie, że dane twierdzenie jest fałszywe w sensie ścisłym, lecz że nie zasługuje jeszcze na akceptację.
Samo określenie Hitchens's razor zaczęło funkcjonować dopiero po publikacji God Is Not Great. Według Damiona Reinhardta, autora bloga „Background Probability”, nazwa zaczęła krążyć w dyskusjach internetowych w 2007 roku, następnie została podjęta przez blogera Rixaetona, a po śmierci Hitchensa spopularyzowali ją m.in. komentatorzy nowego ateizmu, tacy jak Jerry Coyne.
W tej samej książce Hitchens odwoływał się także do brzytwy Ockhama, rozumianej jako zasada niepowielania zbędnych założeń. Michael Kinsley zauważył w 2007 roku, że Hitchens chętnie stosował tę logikę wobec twierdzeń religijnych, natomiast Jillian Melchior pisała później o brzytwie Hitchensa jako o wariancie brzytwy Ockhama stosowanym w sporach światopoglądowych.
W literaturze zasada ta bywa łączona z rygorystycznym podejściem dowodowym oraz z ruchem nowego ateizmu. Bywa też zestawiana z innymi regułami sceptycznymi, takimi jak maksyma głosząca, że nadzwyczajne twierdzenia wymagają nadzwyczajnych dowodów, jako przykład ewidencjalizmu kojarzonego z nowym ateizmem. W polskich omówieniach tego nurtu Hitchens jest zaliczany do „czterech jeźdźców” nowego ateizmu.
Krytyka C. Stephen Evans wskazywał, że istnieją stanowiska religijne, zwłaszcza w obrębie reformowanej epistemologii, które nie uznają tezy, jakoby każde racjonalne przekonanie musiało opierać się na jawnie sformułowanych dowodach propozycjonalnych. W tym ujęciu odwołanie do brzytwy Hitchensa nie rozstrzyga samo przez się sporu o racjonalność wiary.
Randal Rauser krytykował tę maksymę jako narzędzie, które może przedwcześnie zamykać spór. Jego zdaniem w praktyce bywa ona używana nie do porządkowania dyskusji, lecz do uchylania się od oceny jakości argumentów i dowodów faktycznie przedstawionych przez obie strony.
Zobacz też falsyfikowalność czajniczek Russella
Przypisy
Kategoria:Epistemologia Kategoria:Filozofia nauki Kategoria:Agnostycyzm Kategoria:Ontologia Kategoria:Sceptycyzm naukowy