Bank Centralny Republiki Kosowa (alb. Banka Qendrore e Republikës së Kosovës, ; skróty: BQK w języku albańskim i CBK w języku angielskim) – bank centralny Kosowa. Został on utworzony w 2008 roku jako następca Władzy Bankowej i Płatniczej Kosowa (Autoriteti Bankar dhe i Pagesave të Kosovës lub BPK, działającej w latach 1999–2006) oraz Centralnej Władzy Bankowej Kosowa (Autoriteti Qendror Bankar i Kosovës lub AQBK, działającej w latach 2006–2008).
Oficjalną walutą w Kosowie jest euro, które zostało jednostronnie przyjęte przez administrację Organizacji Narodów Zjednoczonych w Kosowie w 2002 roku. Należy jednak zaznaczyć, że Kosowo nie jest członkiem strefy euro. Siedziba Banku Centralnego Kosowa (CBK) znajduje się w stolicy kraju, Prisztinie.
Historia Narodowy Bank Kosowa (NBK) został pierwotnie utworzony w 1972 roku w ramach ówczesnych reform decentralizacyjnych jako jeden z ośmiu tzw. banków narodowych, uzupełniających (NBJ) w ramach struktury zwanej Systemem Banków Narodowych. Na początku lat 90., wraz z wybuchem , system został ponownie scentralizowany, a NBK stał się jedynie oddziałem NBJ, tracąc swoją autonomiczną osobowość prawną. W 1999 roku, podczas wojny w Kosowie, budynek banku został poważnie uszkodzony w wyniku bombardowań.
Władza Bankowa i Płatnicza Kosowa (BPK) została powołana w listopadzie 1999 roku przez Specjalnego Przedstawiciela Sekretarza Generalnego ds. Kosowa bezpośrednio po zakończeniu wojny w Kosowie. W 2006 roku Specjalny Przedstawiciel wydał nowe rozporządzenie, na mocy którego BPK została przekształcona w Centralną Władzę Bankową Kosowa (AQBK).
Bank Centralny Republiki Kosowa został założony w czerwcu 2008 roku – w tym samym roku, w którym Kosowo ogłosiło niepodległość od Serbii – na podstawie ustawy nr 03/L-074 uchwalonej przez Zgromadzenie Republiki Kosowa.
Cele i funkcje Zgodnie z Rozdziałem III, Artykułem 7 Ustawy nr 03/L-209, działalność Banku Centralnego Kosowa opiera się na hierarchicznie zdefiniowanych celach:
Cel nadrzędny: Podstawowym zadaniem Banku Centralnego jest wspieranie i utrzymywanie stabilnego systemu finansowego, w tym zapewnienie bezpiecznego, rzetelnego i efektywnego systemu płatniczego. Cel pomocniczy: Dodatkowym zadaniem, podległym celowi nadrzędnemu, jest przyczynianie się do osiągnięcia i utrzymania stabilności cen krajowych. Wsparcie polityki gospodarczej: Bez uszczerbku dla realizacji powyższych dwóch celów, Bank Centralny wspiera ogólną politykę gospodarczą rządu.
Bank Centralny działa zgodnie z zasadą otwartej gospodarki rynkowej z wolną konkurencją, sprzyjając efektywnej alokacji zasobów.
Ramy prawne Ustawa o Banku Centralnym Republiki Kosowa Ustawa nr 03/L-074 o Banku Centralnym Republiki Kosowa stanowi, że CBK jest w pełni uprawnioną organizacją prawną, która posiada zdolność do „zawierania umów, wszczynania postępowań sądowych i bycia podmiotem takich postępowań oraz nabywania, administrowania, posiadania i zbywania majątku ruchomego i nieruchomego”. Jej kapitał składa się z zatwierdzonego budżetu w wysokości 30 mln euro, który jest kontrolowany przez państwo i może być wykorzystywany wyłącznie do celów zgodnych z prawem. Jest to organ administracyjny, który funkcjonuje niezależnie i w warunkach pełnej autonomii swoich głównych podmiotów decyzyjnych. Bank Centralny Republiki Kosowa odpowiada wyłącznie przed Zgromadzeniem Republiki Kosowa.
Główne zadania Zgodnie z Artykułem 8 Rozdziału III wspomnianej ustawy, do głównych zadań Banku Centralnego należy:
utrzymywanie stabilnego systemu finansowego; regulowanie instytucji finansowych zgodnie z przepisami prawa; wspieranie bezpiecznego systemu płatniczego; utrzymywanie odpowiedniej podaży banknotów i monet w kraju; przechowywanie oraz zarządzanie rezerwami międzynarodowymi; gromadzenie i opracowywanie danych statystycznych; działania na rzecz osiągnięcia stabilności cen; informowanie Rządu o swojej działalności oraz pełnienie roli doradcy ekonomicznego i finansowego, a także bankiera Rządu.
Operacje i instrumenty Zgodnie z zapisami ustawy, Bank Centralny Republiki Kosowa posiada szerokie uprawnienia operacyjne pozwalające na realizację jego funkcji statutowych:
Otwieranie rachunków (Art. 9): Bank Centralny ma prawo otwierać i prowadzić w swoich księgach rachunki gotówkowe oraz rachunki papierów wartościowych dla krajowych i zagranicznych instytucji finansowych, a także dla organizacji rządowych i innych podmiotów, jeśli zajdzie taka potrzeba. Usługi powiernicze (Art. 10): CBK posiada uprawnienia do świadczenia usług powierniczych (kustodialnych) dla instytucji finansowych oraz ogółu społeczeństwa (w zakresie banknotów i monet), a także w odniesieniu do innych wartościowych aktywów (w przypadku papierów wartościowych). Operacje rynkowe (Art. 11): Bank może operować na rynkach finansowych poprzez handel wierzytelnościami i innymi rynkowymi instrumentami finansowymi, a także prowadzić operacje kredytowe z bankami i przedsiębiorstwami. Rezerwy obowiązkowe (Art. 12): Bank Centralny ma prawo wymagać od banków komercyjnych utrzymywania rezerw obowiązkowych na rachunkach depozytowych prowadzonych w CBK. Instrumenty kontroli kredytowej (Art. 13): Bank posiada kompetencje do decydowania o stosowaniu takich operacyjnych metod kontroli kredytowej, jakie uzna za stosowne. Ratunkowe wsparcie płynnościowe (Art. 14): CBK pełni funkcję pożyczkodawcy ostatniej szansy dla licencjonowanych banków, udzielając im lub na ich rzecz wsparcia finansowego w sytuacjach kryzysowych.
Zarządzanie rezerwami międzynarodowymi Zgodnie z Artykułem 15 Ustawy nr 03/L-209, jedną z funkcji Banku Centralnego Kosowa (CBK) jest przeprowadzanie transakcji w rezerwach międzynarodowych oraz zarządzanie nimi zgodnie z najlepszymi praktykami międzynarodowymi. Proces ten podlega celom określonym w Artykule 7 ustawy, przy zachowaniu następującej hierarchii priorytetów: bezpieczeństwo, płynność oraz rentowność.
Bank Centralny może posiadać w swoim portfelu rezerw międzynarodowych dowolne z poniższych aktywów:
Złoto i inne metale szlachetne posiadane przez Bank Centralny lub na jego rachunek, w tym salda kredytowe reprezentujące takie metale; Banknoty i monety denominowane w walutach wymienialnych; Salda kredytowe i depozyty międzybankowe płatne na żądanie lub w krótkim terminie, denominowane w walutach wymienialnych i utrzymywane na rachunkach Banku Centralnego; Łatwo zbywalne dłużne papiery wartościowe denominowane w walutach wymienialnych, emitowane lub gwarantowane przez rządy państw obcych, zagraniczne banki centralne lub międzynarodowe instytucje finansowe; Należności od międzynarodowych instytucji finansowych wynikające z umów odkupu, transakcji sprzedaży i odkupu oraz umów użyczenia dłużnych papierów wartościowych; Specjalne Prawa Ciągnienia (Special Drawing Rights; SDR) utrzymywane na rachunku Kosowa w Międzynarodowym Funduszu Walutowym; Pozycja rezerwowa Kosowa w Międzynarodowym Funduszu Walutowym oraz innych podobnych międzynarodowych organizacjach finansowych; Wszelkie inne łatwo zbywalne aktywa finansowe denominowane w walutach wymienialnych, określone przez zarząd wykonawczy.
Waluta Walutą lub jednostką rozrachunkową używaną przez Bank Centralny oraz rynki krajowe jako środek wymiany jest euro. Waluta stosowana na rynku ogólnym, jak i finansowym, jest określana przez organ konstytucyjny, a Bank Centralny jednoosobowo kontroluje emisję banknotów i monet, przy czym żadna inna instytucja nie posiada tego prawa. Ponadto bank zarządza wymianą banknotów i monet euro oraz wymianą tych, które są widocznie uszkodzone w stopniu przekraczającym czterdzieści procent (40%) ich powierzchni. Zatwierdza on również proces reprodukcji banknotów i monet, a „tworzenie jakichkolwiek przedmiotów, które swoim wzorem imitują takie banknoty lub monety” wymaga zgody urzędników Banku Centralnego.
Licencjonowanie banków CBK jest również odpowiedzialna za licencjonowanie banków w Kosowie. Na aktualnej liście znajdują się następujące instytucje:
Banka për Biznes (Austria) Banka Ekonomike ProCredit Bank (Turcja) NLB Prishtina (Słowenia) Banka Kombëtare Tregtare – Oddział w Kosowie (Albania) Türkiye İş Bankası (Turcja) Komercijalna Banka Ad Beograd – Oddział w Mitrowicy (Serbia) Credit Bank of Prishtina
Statystyka i informacja Bank Centralny jest uprawniony do pozyskiwania, gromadzenia oraz zarządzania i publikowania informacji związanych ze swoją działalnością. Kontroluje on przepływ informacji przekazywanych opinii publicznej za pośrednictwem mediów oraz współpracuje z rządem przy publikowaniu statystyk i innych istotnych danych dotyczących działań, które angażują wszystkie zaangażowane strony.
Systemy płatnicze Władze Bankowe i Płatnicze Kosowa (BPK) planowały ustanowienie Międzybankowego Systemu Płatności od listopada 2000 roku. Pomysł ten był początkowo wspierany przez Międzynarodowy Fundusz Walutowy (MFW) poprzez ich profesjonalnych konsultantów ds. płatności. Przekazane rekomendacje opierały się na trzech fazach rozwoju, które pomogły w stworzeniu istniejącego planu pracy. Wraz z ustanowieniem Doradczego Komitetu ds. Płatności Międzybankowych (IPAC) pod patronatem Banku Centralnego Kosowa, przy udziale wszystkich pozostałych banków komercyjnych, kontynuowano prace nad sformułowaniem wszystkich pozostałych polityk operacyjnych w tym zakresie.
Międzybankowy System Płatności przeszedł przez trzy główne fazy.
Faza pierwsza Międzybankowy System Rozliczeniowy zaczął funkcjonować 7 maja 2001 roku. Faza ta charakteryzowała się ręczną wymianą płatności, z rozliczeniami opartymi na saldzie NETTO między debetem a kredytem. W ten sposób rachunek banku otrzymującego był uznawany (kredytowany), a rachunek obciążany był obciążany (debetowany). Na początku, ze względu na niską liczbę płatności, księgowania na rachunkach odbywały się ręcznie lub na zasadzie indywidualnej. Zostało to osiągnięte dzięki umowie między Międzybankowym Systemem Rozliczeniowym (ICS) a innymi uczestniczącymi bankami. Innym interesującym faktem dotyczącym pierwszej fazy była działalność Doradczego Komitetu ds. Płatności Międzybankowych (IPAC). Komitet ten składał się początkowo z kilku banków, takich jak ProCredit Bank, NLB Prishtina oraz Bank for Business. Ponadto w czerwcu dołączył Bank Ekonomiczny, a pod koniec 2001 roku również Raiffeisen Bank, BKP oraz KSB. Obowiązkiem komitetu było ustalenie zasad operacyjnych, procedur oraz standardów dla Międzybankowego Systemu Rozliczeniowego. Po roku komitet pracował nad Elektronicznym Międzybankowym Systemem Rozliczeniowym (EICS), który umożliwiłby wymianę elektroniczną.
Faza druga Zmiana z wymiany ręcznej i półautomatycznej doprowadziła do dalszego rozwoju i przekształceń Elektronicznego Międzybankowego Systemu Rozliczeniowego (EICS). W 2002 roku dokonano pełnego przejścia na system elektroniczny. Zostało to osiągnięte dzięki wdrożeniu niezbędnego systemu informatycznego oraz konsultacjom z KPMG-USAID. Druga faza charakteryzowała się również innym sukcesem, jakim było przejście na Standardowy System Numeracji Kosowskich Rachunków Bankowych. Dzięki pomocy innych banków członkowskich, standard ten został zastosowany do wszystkich bankowych rachunków płatniczych, co zaowocowało wzrostem wydajności systemu płatniczego i stworzyło więcej możliwości dla nowych reform. Kolejnym ważnym wydarzeniem był dzień 7 września 2004 roku, kiedy szef biura amerykańskiego, będący jednocześnie dyrektorem USAID, uznał Bank Centralny Kosowa za właściciela Elektronicznego Międzybankowego Systemu Rozliczeniowego obecnego w Kosowie.
Faza trzecia