Drabina eskalacyjna – model opracowany przez amerykańskiego stratega Hermana Kahna w książce On Escalation: Metaphors and Scenarios (1965), opisujący 44 kolejne szczeble narastania konfliktu międzynarodowego, od działań dyplomatycznych po totalną wojnę nuklearną. Kahn pogrupował szczeble w siedem kategorii oddzielonych progami, które strony konfliktu muszą świadomie przekroczyć, aby przejść na wyższy poziom konfrontacji. Model powstał w kontekście zimnej wojny i rywalizacji nuklearnej między Stanami Zjednoczonymi a Związkiem Radzieckim. Kahn wprowadził także pojęcie , oznaczające zdolność jednej ze stron do utrzymania przewagi na danym odcinku drabiny.

Geneza Kahn opracował koncepcję drabiny eskalacyjnej podczas pracy w RAND Corporation, gdzie od 1947 roku zajmował się analizą strategii nuklearnej. W 1960 roku opublikował On Thermonuclear War, w którym argumentował, że wojna nuklearna nie musi kończyć się całkowitym zniszczeniem i że państwa mogą podejmować racjonalne decyzje o jej prowadzeniu. Książka wywołała ostrą polemikę, a Kahn stał się jedną z inspiracji postaci tytułowej w filmie Doktor Strangelove Stanleya Kubricka (1964).

W 1961 roku Kahn współzałożył i kontynuował badania nad dynamiką eskalacji. W 1962 roku przedstawił wstępną wersję drabiny o 16 szczeblach, a w 1965 roku opublikował ostateczną wersję 44-szczeblową w On Escalation. Bezpośrednim kontekstem powstania modelu była wojna wietnamska i debata o kontrolowanym użyciu siły w konfliktach ograniczonych.

Struktura drabiny Kahn zaproponował alternatywną metaforę do samej drabiny: windę w domu towarowym o siedmiu piętrach, z których każde oferuje pewien zestaw opcji o różnej intensywności. Siedem kategorii oddziela sześć progów, które strony konfliktu muszą świadomie przekroczyć.

I. Subcrisis Maneuvering Pierwsze trzy szczeble mieszczą się poniżej progu, przy którym sytuacja zaczyna być postrzegana jako kryzys.

Nr Nazwa szczebla 1 Ostensible Crisis 2 Political, Economic and Diplomatic Gestures 3 Solemn and Formal Declarations

II. Traditional Crises Po przekroczeniu progu Don't Rock the Boat Threshold konflikt przechodzi w fazę otwartego kryzysu, ale strony wciąż działają w ramach uznanych reguł gry.

Nr Nazwa szczebla 4 Hardening of Positions – Confrontation of Wills 5 Show of Force 6 Significant Mobilization 7 "Legal" Harassment – Retortions 8 Harassing Acts of Violence 9 Dramatic Military Confrontations

III. Intense Crises Po przekroczeniu progu Nuclear War is Unthinkable Threshold możliwość użycia broni jądrowej staje się realna, choć nie dochodzi jeszcze do jej zastosowania.

Nr Nazwa szczebla 10 Provocative Breaking Off of Diplomatic Relations 11 Super-Ready Status 12 Large Conventional War (or Actions) 13 Large Compound Escalation 14 Declaration of Limited Conventional War 15 Barely Nuclear War 16 Nuclear Ultimatums 17 Limited Evacuation (Approximately 20 Per Cent) 18 Spectacular Show or Demonstration of Force 19 "Justifiable" Counterforce Attack 20 "Peaceful" World-Wide Embargo or Blockade

IV. Bizarre Crises Po przekroczeniu progu No Nuclear Use Threshold broń jądrowa zostaje użyta, ale w sposób ograniczony i demonstracyjny.

Nr Nazwa szczebla 21 Local Nuclear War – Exemplary 22 Declaration of Limited Nuclear War 23 Local Nuclear War – Military 24 Unusual, Provocative, and Significant Countermeasures 25 Evacuation (Approximately 70 Per Cent)

V. Exemplary Central Attacks Po przekroczeniu progu Central Sanctuary Threshold uderzenia nuklearne trafiają na terytorium jednego z głównych przeciwników.

Nr Nazwa szczebla 26 Demonstration Attack on Zone of Interior 27 Exemplary Attack on Military 28 Exemplary Attacks Against Property 29 Exemplary Attacks on Population 30 Complete Evacuation (Approximately 95 Per Cent)

VI. Military Central Wars Po przekroczeniu progu Central War Threshold konflikt przybiera charakter pełnej wojny nuklearnej, ale prowadzonej z ograniczeniami co do celów.

Nr Nazwa szczebla 31 Reciprocal Reprisals 32 Formal Declaration of "General" War 33 Slow-Motion Counterproperty War 34 Slow-Motion Counterforce War 35 Constrained Force-Reduction Salvo 36 Constrained Disarming Attack 37 Counterforce-with-Avoidance Attack 38 Unmodified Counterforce Attack

VII. Civilian Central Wars Po przekroczeniu progu City Targeting Threshold ataki nuklearne wymierzone są bezpośrednio w ludność cywilną i infrastrukturę miejską.

Nr Nazwa szczebla 39 Slow-Motion Countercity War 40 Countervalue Salvo 41 Augmented Disarming Attack 42 Civilian Devastation Attack 43 Some Other Kinds of Controlled General War 44 Spasm or Insensate War

Dominacja eskalacyjna Kahn zdefiniował dominację eskalacyjną jako „zdolność, przy pozostałych warunkach równych, do zapewnienia stronie, która ją posiada, wyraźnej przewagi na danym odcinku drabiny eskalacyjnej”. Państwo dominujące eskalacyjnie może wymuszać na przeciwniku cofnięcie się lub akceptację niekorzystnych warunków, ponieważ dysponuje wiarygodną zdolnością do eskalacji na kolejny szczebel. W praktyce zimnowojennej oznaczało to, że supermocarstwo z większym arsenałem nuklearnym mogło narzucać warunki na niższych szczeblach drabiny, grożąc eskalacją na wyższe.

Odbiór Ronald Steel w recenzji dla The New York Review of Books (1965) określił koncepcję Kahna jako „konkurs w podejmowaniu ryzyka” porównywalny z młodzieżową grą w cykora i zwrócił uwagę na założenie, że „bardzo niepożądany pokój może mieć konsekwencje gorsze niż wiele wojen, w tym niektóre nuklearne”. Echevarria ocenił, że Kahn próbował zmniejszyć niepewność, argumentując, iż eskalacja jest procesem targowym z systematycznymi przystankami wzdłuż ścieżki, ale że jego model opierał się w zbyt dużym stopniu na założeniu racjonalności aktorów.

Paul K. Davis i Peter J. E. Stan z RAND Corporation w raporcie Concepts and Models of Escalation (1984) sformułowali pięć zarzutów wobec drabiny: opisuje konflikt w jednym wymiarze (poziom przemocy), pomijając rozróżnienia między teatrami działań jest nadmiernie szczegółowa na wyższych szczeblach, ale nie oddaje rozróżnień istotnych operacyjnie, np. między taktycznym a strategicznym użyciem broni nie rozróżnia między eskalacją (osiągnięcie poziomu po raz pierwszy) a deeskalacją (powrót do niego) nie oddaje tempa konfliktu narzuca uporządkowanie liniowe, które może nie odpowiadać rzeczywistemu przebiegowi kryzysu

Davis i Stan uznali, że drabina jest „zbyt sztywna, zbyt jednowymiarowa i zbyt zachodnia w perspektywie”, i zaproponowali wielowymiarowy opis stanu konfliktu uwzględniający jednocześnie teatr, poziom przemocy i typ broni.

Krytycy wskazywali także, że wiele szczebli jest niedokładnie zdefiniowanych, a etykiety takie jak „demonstracja siły” obejmują zbyt szeroki zakres działań, od wspieranych ataków terrorystycznych po pojedynki artyleryjskie. Ponadto szczeble nuklearne są nieistotne dla większości państw, które nie dysponują bronią jądrową, a model nie zawiera szczebli specyficznych geograficznie, takich jak starcie graniczne.

Współczesny odbiór Michael Fitzsimmons w analizie dla War on the Rocks (2017) argumentował, że koncepcja dominacji eskalacyjnej jest pozornie atrakcyjna, ale fundamentalnie błędna w zastosowaniu do współczesnych wyzwań odstraszania regionalnego. Wskazał, że asymetria interesów, malejąca konwencjonalna przewaga, nieprzewidywalność decyzji kryzysowych i nowe technologie (cybernetyczne, kosmiczne, precyzyjne) podważają zasadność metafory drabiny.

Grzegorz Nycz z Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie zastosował model drabiny eskalacyjnej do analizy wojny rosyjsko-ukraińskiej z lat 2022–2023. Argumentował, że zimnowojenna logika drabiny zachowuje aktualność w kontekście konfliktu konwencjonalnego z udziałem mocarstwa nuklearnego: Rosja wykorzystywała dominację eskalacyjną wynikającą z posiadania arsenału jądrowego do odstraszania bezpośredniego zaangażowania militarnego NATO, a poszczególne kroki eskalacyjne (zajęcie Zaporoskiej Elektrowni Jądrowej, zawieszenie traktatu New START, rozmieszczenie taktycznej broni jądrowej na Białorusi) można lokalizować na szczeblach drabiny Kahna.

Martin C. Libicki i Olesya Tkacheva w rozdziale opublikowanym przez (2020) zaproponowali zastąpienie metafory drabiny metaforą kratownicy (ang. lattice), w której konflikt może rozwijać się jednocześnie w pionie (wzrost intensywności) i w poziomie (rozprzestrzenianie na kolejne domeny), a progi eskalacji w cyberprzestrzeni są bardziej niejednoznaczne niż w domenie kinetycznej.

Zobacz też kryzys kubański teoria odstraszania wzajemnie gwarantowane zniszczenie teoria gier

Przypisy

Kategoria:Strategia Kategoria:Zimna wojna Kategoria:Broń jądrowa