thumb|Friedrich Nietzsche jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych i najczęściej przedstawianych w sztuce filozofów współczesnych (Museum Neues Weimar) Filozofia współczesna – okres w historii filozofii od XIX wieku do współczesności.

Ramy chronologiczne Wyróżnienie filozofii współczesnej i jej ramy chronologiczne nie są bezsporne. W wielu pracach z historii filozofii wyróżnia się cztery epoki rozwoju filozofii Zachodu: filozofię starożytną, filozofię średniowieczną, filozofię nowożytną, filozofię współczesną.

Zgodnie z odmienną konwencją, wprowadzoną przez Wilhelma Gottlieba Tennemanna, wyróżnia się jedynie trzy epoki: filozofię starożytną, średniowieczną i nowożytną. Ten ostatni okres rozciąga się od końca średniowiecza aż do współczesności. Jest on na tyle zróżnicowany, że wielu autorów wyróżnia filozofię współczesną, choćby tylko jako podepokę nowożytności. Wielu autorów traktuje też cały wiek XIX jako epokę przejściową, i dopiero filozofia XX wieku ma być tak zasadniczo odmienna, że zrywa z nowożytnością.

Okresem przejściowym między nowożytnością a współczesnością jest najczęściej przełom XVIII i XIX wieku, a nurtem przejściowym idealizm niemiecki. System Hegla jest traktowany przez wielu historyków filozofii jako ostatnia koncepcja filozofii klasycznej. Za daty graniczne przyjmuje się rewolucję francuską lub śmierć Hegla w 1831; .

Inną istotną granicą jest ukształtowanie się filozofii pozytywistycznej, która na nowo określiła stosunek filozofii i nauki.

Niektórzy autorzy wyróżniają również filozofię najnowszą, jako okres obejmujący filozofię początków XXI wieku.

Charakterystyka Profesjonalizacja filozofii W XIX i XX wieku nastąpiła profesjonalizacja i instytucjonalizacja filozofii. Już od średniowiecza filozofia była wykładana na uniwersytetach. Współcześnie jednak stała się dyscypliną wysoce wyspecjalizowaną, podzieloną na wiele poddyscyplin. Te poddyscypliny filozofii stały się przedmiotem szczegółowych studiów uniwersyteckich, oraz podporządkowane zostały wymogom dydaktycznym związanym z nowoczesnymi uniwersytetami.

Nieakademicka filozofia stała się marginesem (choć nadal ukazuje się wiele istotnych dzieł publikowanych przez pisarzy, eseistów).

Częścią zjawiska profesjonalizacji filozofii było powstanie licznych i wyspecjalizowanych czasopism i towarzystw filozoficznych. Do ważnych czasopism posiadających długą tradycję należą Mind (1876), The Monist (1888), Proceedings of the Aristotelian Society (1888), Philosophical Review (1892), Kant-Studien (1896), Journal of Philosophy (1904).

Zaczęto organizować zjazdy, kongresy i konferencje filozoficzne. Pierwszy Międzynarodowy Kongres Filozoficzny (współcześnie: Światowy Kongres Filozoficzny) odbył się w 1900 w Paryżu

Kobiety w filozofii Do końca XIX wieku kobiety rzadko stawały się filozofkami. Wraz z otwarciem przed nimi edukacji uniwersyteckiej, pojawiło się też coraz więcej kobiet uprawiających tę dyscyplinę. Początkowo spotykało się to z dużym oporem mężczyzn, wedle których filozofia nie była właściwym zajęciem dla kobiet. Jeszcze na początku XX wieku wielu filozofów nie przyjmowało kobiet za swoje uczennice. Jednym z pierwszych znaczących filozofów, gromadzących wokół siebie studentki był Edmund Husserl, którego uczennicami były m.in. Hedwig Conrad Martius, Edith Stein czy Gerda Walther. Wiele filozofek związanych było z rozwojem filozofii feministycznej (np. we Francji: Simone de Beauvoir, Julia Kristeva, Hélène Cixious, Luce Irigaray, Sarah Kofman czy Michèle Le Dœuff). Duże znaczenie miały kobiety w wyznaczaniu nowych kierunków w etyce. Elizabeth Anscombe odtworzyła tradycję etyki cnót, a Carol Gilligan i Nel Noddings położyły podwaliny pod etykę troski.

Historia filozofii thumb|Przedstawiciele szkoły tybingeńskiej z Gadamerem (stoi w środku). Szkoła zrekonstruowała nauki niepisane Platona, zmieniając zasadniczo interpretację jego filozofii (1996). Jedną z najważniejszych dyscyplin filozoficznych, będących podstawą wielu studiów filozoficznych, stała się historia filozofii. Od XIX wieku skokowo wzrosła liczba historyków filozofii i historycznych studiów nad rozwojem filozoficznych idei. Często prace te doprowadziły do reewaluacji wcześniejszych ocen dotyczących poszczególnych filozofów, kierunków czy problemów bądź do odkrycia nieznanych wcześniej prac i autorów. Czasami historyczne odkrycia prowadziły do radykalnej zmiany naszej wiedzy o filozofii (np. odkrycie Rękopisów ekonomiczno-filozoficznych z 1844 Marksa w 1932 r. czy badania nad filozofią hellenistyczną).

Wydawano liczne źródła do historii filozofii. Wielu filozofów doczekało się krytycznej edycji swoich dzieł. W przypadku najważniejszych filozofów rozpoczęto wieloletnie projekty publikacji ich dzieł wszystkich.

Stosunek do nauki W XIX wieku ukształtowała się instytucjonalna nauka i istotnym problemem, jaki stanął przed filozofią, było określenie stosunku między nimi. Aż po wiek XX z filozofii nadal wyodrębniały się kolejne dyscypliny naukowe (biologia z filozofii przyrody, ekonomia, socjologia, psychologia). Filozofia w dalszym ciągu jednak zajmowała się najbardziej ogólnymi i abstrakcyjnymi problemami tych nauk. Jako odrębna dyscyplina ukształtowała się w XX wieku filozofia nauki.

Istotnym zjawiskiem przejawiającym się w wielu nurtach i dyskusjach filozoficznych był naturalizm, w różnych jego postaciach. Naturalizm w filozofii był próbą zastosowania w filozofii metod i osiągnięć nauk ścisłych i przyrodniczych, oraz chęcią integracji wszystkich dziedzin wiedzy. Wiązało się to także z chęcią unaukowienia filozofii (uczynienia z filozofii nauki ścisłej) czy postawą scjentystyczną. Pierwszym nurtem dążącym do tego był pozytywizm. Próby naturalizacji filozofii przyjmowały różne formy, m.in. psychologizmu, fizykalizmu czy biologizmu.

Tendencjom naturalistycznym przeciwstawiały się stanowiska antynaturalistyczne, często odwołujące się do stanowiska Kanta czy Hegla.

Zwrot lingwistyczny

Na początku XX wieku zaszła w filozofii zasadnicza zmiana perspektywy poznawczej, określana jako zwrot lingwistyczny. W jej wyniku podstawowym przedmiotem zainteresowania stał się język. Język został uznany za podstawowe medium pośredniczące w procesie myślenia i doświadczania, a w ujęciu radykalnym, ostateczna granica poznania. W efekcie wiele odwiecznych problemów filozoficznych zostało uznanych za wynik niezrozumienia sposobu funkcjonowania języka, jego wieloznaczności, metaforyczności i idiomatyczności czy problemów referencji. Jednym z błędów dawnej filozofii było dążenie do większej precyzji w językowym ujmowaniu rzeczywistości, poprzez usuwanie wieloznaczności, wyrażeń metaforycznych czy różnych niedoskonałości języka.

Filozofia analityczna i kontynentalna Zwrot lingwistyczny stał się po II wojnie światowej źródłem rozdziału filozofii na dwie tradycje: filozofię analityczną (dominującą w krajach anglojęzycznych) i tzw. filozofię kontynentalną (której przedstawiciele pochodzili w większości z kontynentalnej Europy). Rozróżnienie to (jak i termin „filozofia kontynentalna”) są w użyciu przede wszystkim w krajach anglojęzycznych i poza nimi rozróżnienie to nie jest tak ostro podkreślane. Filozofowie analityczni używają niekiedy tych kategorii do dyskredytacji czy podważenia legitymacji nieanalitycznych nurtów filozoficznych, uznając, że mają one nienaukowy charakter i powinny być traktowane jak literacka eseistyka.

Filozofia krajów anglosaskich ma mieć charakter analityczny, opierać się na analizie języka i stosowaniu metod logicznych, wiązać się ściśle z naukami empirycznymi i mieć ambicje naukowe. Filozofia kontynentalna ma mieć charakter holistyczny (łączący ją z innymi przejawami kultury), wieloparadygmatyczny i podkreślający historyczność refleksji filozoficznej. Cechuje ją większa swoboda form wypowiedzi (często zbliża się do literatury) i mniejszy rygoryzm. Kontynuuje ona wiele z tradycyjnych form uprawiania filozofii, nie zrywając z nimi w imię wąsko pojmowanego scjentyzmu. Do filozofii kontynentalnej zalicza się różne formy heglizmu, fenomenologię, hermeneutykę, egzystencjalizm, postmodernizm, filozofię życia, dialogu, teorię krytyczną, nurty inspirowane psychoanalizą.

Filozofie w językach narodowych, regionalne i etnofilozofie Już w epoce nowożytnej zaczęto odchodzić w piśmiennictwie filozoficznym od łaciny, na rzecz filozofii uprawianych w językach wernakularnych. Wokół języków francuskiego, włoskiego, angielskiego, niemieckiego i hiszpańskiego ukształtowały się odrębne narodowe tradycje filozoficzne, choć aż do XIX wieku większość autorów publikowała również po łacinie.

Od XIX wieku, wraz z ukształtowaniem się uniwersytetów nowego typu i połączeniu ich z lokalnymi kulturami narodowymi, ostatecznie powstało wiele narodowych i regionalnych tradycji filozoficznych. Wymagało to wykształcenia się w językach etnicznych odpowiednio rozbudowanego słownictwa filozoficznego. Publikowanie w językach lokalnych spowodowało, że recepcja wielu filozofów poza ich kręgiem kulturowym była ograniczona lub opóźniona, np. szkoła frankfurcka (i wraz z nią teoria krytyczna) zaczęła być szerzej znana dopiero po tym, jak wielu z jej przedstawicieli uciekło przed nazistowskimi represjami do Stanów Zjednoczonych.

Jeszcze na początku XX wieku filozofia miała charakter przede wszystkim europejski. Stopniowo pojawiły się nieeuropejskie żywe tradycje filozoficzne (filozofia amerykańska czy australijska). M.in. w Ameryce Łacińskiej toczył się spór o istnienie filozofii partykularnych (narodowych, regionalnych, lokalnych), związanych z konkretną kulturą, regionem czy etnosem, takich np. jak filozofia latynoamerykańska.

Akademicka filozofia skupiała się tradycyjnie na filozofii Zachodu, traktując filozofię Wschodu jako odrębną tradycję, a jeszcze inne tradycje filozoficzne prawie zupełnie pomijając. W XX wieku pojawiła się krytyka zachodniej filozofii za jej eurocentryzm, przy jednoczesnym deklarowanym uniwersalizmie. Filozofia zachodnia miał pomijać uwikłania kulturowe, historyczne i udawać brak związku z tożsamościami i problemami partykularnymi.

Dyskusje te doprowadziły do większego zainteresowania niezachodnimi tradycjami filozoficznymi, wyodrębnienia tradycji regionalnych (filozofia latynoamerykańska, filozofia afrykańska), oraz badań nad filozofiami różnych grup etnicznych (etnofilozofie czy filozofie ludowe).

Główne nurty Egzystencjalizm

Egzystencjalizm jako nurt ukształtował się na początku XX wieku, jednak korzenie tego stanowiska można odnaleźć w wieku XIX u takich myślicieli jak Søren Kierkegaard czy (częściowo) Friedrich Nietzsche. Był on reakcją na racjonalizm oświeceniowy i idealizm heglizmu, podkreślał indywidualne doświadczenie bycia ponad abstrakcyjnymi systemami filozoficznymi, oraz wolność, odpowiedzialność i autentyczność jednostki ludzkiej stojącej w konfrontacji z brakiem gotowego sensu istnienia. W odróżnieniu od tradycyjnych filozofii esencjalistycznych, które zakładały, że człowiek ma z góry określoną „naturę” lub „esencję”, egzystencjaliści głosili odwrotną zasadę: egzystencja poprzedza esencję. Człowiek rodzi się bez ustalonej istoty, jest całkowicie wolny i właśnie przez swoje wybory, decyzje oraz czyny sam siebie tworzy i definiuje.

Filozofia egzystencjalna jest szerokim i niejednorodnym nurtem. Wyraźnie odróżnia się egzystencjalizm niemiecki (Martin Heidegger i Karl Jaspers) od francuskiego (Jean-Paul Sartre, Albert Camus, Gabriel Marcel, Simone de Beauvoir). Często łączy się egzystencjalizm z innymi nurtami (np. egzystencjalizm chrześcijański Gabriela Marcela, marksizujący egzystencjalizm Sartre'a, fenomenologiczny egzystencjalizm Heideggera i Merleau-Ponty'ego).

Egzystencjalizm był nurtem intelektualnie wpływowym, w połowie XX wieku nawet modnym w szerokich kręgach społecznych, o dużym znaczeniu dla rozwoju kultury XX w. (szczególnie literatury i filmu).

Fenomenologia