Portret (ang. ) – amerykański telewizyjny dramat z 1993 w reżyserii Arthura Penna. Scenariusz Lynn Roth jest adaptacją cieszącej się uznaniem off-broadwayowskiej sztuki Painting Churches autorstwa z 1983. W rolach głównych wystąpili Gregory Peck, Lauren Bacall i .

Film koncentruje się na artystce Margaret Church (Cecilia Peck), usiłującej namalować portret swych starzejących się rodziców (Peck, Bacall). Próbując oswoić się ze stratą domu z dzieciństwa oraz związanych z nim wspomnień, musi zmierzyć się też z wieloma problemami – od częstych i niepokojących zaników pamięci ojca, po poczucie izolacji od rodziców, którzy są całkowicie oddani sobie i pochłonięci wspólną miłością oraz życiem. Portret spotkał się z przychylnymi recenzjami krytyków, którzy m.in. chwalili grę głównej obsady.

Fabuła Nowojorska artystka Margaret Church () wraca po długiej nieobecności do domu swoich starzejących się rodziców w Nowej Anglii i odkrywa, że ci sprzedali go i postanowili przeprowadzić się do spokojnego domku poza miastem. Gardner Church (Gregory Peck), emerytowany nauczyciel akademicki (poeta, laureat Nagrody Pulitzera i profesor Ivy League), wykazuje oznaki załamania psychicznego, co niepokoi jego żonę Fanny (Lauren Bacall). Córka oczekuje spokojnej wizyty oraz współpracy rodziców w pozowaniu do portretu, który pragnie stworzyć. Ciągłe wizyty potencjalnych nabywców domu wywołują w niej frustrację.

Podczas Dnia Absolwenta na uniwersytecie Gardner wspomina swoje młodzieńcze czasy uprawiania wioślarstwa i marzy o tym, by „chłopaki z 1939” mogli w tym uczestniczyć. Ostatecznie decyduje się na start w wyścigu osad. Gdy Churchowie przechodzą między nimi, plotkujący wykładowcy przypominają sobie, że Fanny nie odstępowała Gardnera na krok, odkąd została jego asystentką na seminarium w Milton. Podczas uroczystości dają o sobie znać zaniki pamięci u Gardnera. Odzyskawszy równowagę, recytuje wiersz, ku uldze żony. Z troski o swoją samotną córkę Churchowie umawiają ją na randkę z jej byłym chłopakiem, Bartelem (Paul McCrane), lecz dziewczyna szybko orientuje się, jak bardzo stał się on nudny.

Powróciwszy do domu, bezskutecznie usiłuje namówić rodziców do pozowania. Straciwszy cierpliwość, w gniewie oskarża ich o to, że nie traktują jej oraz jej malarstwa poważnie i tak naprawdę jej nie chcą. Nazajutrz Gardner przekonuje córkę, aby została i zaakceptowała ich takimi, jacy są. Tego samego dnia, gdy ojciec nie wraca do domu, matka i córka rozpoczynają poszukiwania. Odnajdują go na jeziorze, zgarbionego nad wiosłami łodzi wyścigowej, której używa do ćwiczeń. Kiedy Gardner przebywa w szpitalu, Fanny wyjaśnia córce, że przeprowadzają się, ponieważ nie chce, by ich przyjaciele poznali prawdę o pogorszeniu się stanu zdrowia Gardnera. Wyznaje również, że to on, a nie ona, nalegał na posiadanie dziecka.

Rozmowa z ojcem w końcu uświadamia Margaret, że rodzice ją kochają, doceniają jej karierę malarską i że nie mogą i nie chcą się zmienić w tym wieku. Wracając do Nowego Jorku na swoją pierwszą wystawę prac z ukończonym portretem, Margaret uświadamia sobie, że będzie o wiele szczęśliwszą osobą, jeśli zaakceptuje swoich rodziców takimi, jacy są. Przechadzając się wśród zwiedzających jej wystawę w galerii, dostrzega rodziców. W ostatniej scenie cała rodzina obejmuje się.

Obsada

Opracowano na podstawie materiału źródłowego:

Produkcja Casting Zagrawszy epizodyczną rolę w remake’u Przylądka strachu (1991, reż. Martin Scorsese) Gregory Peck przy kolejnym projekcie pełnił funkcję współproducenta wykonawczego. Samodzielnie wybrał Lauren Bacall – oboje wystąpili w komedii romantycznej Żona modna (1957, reż. Vincente Minnelli); . – i swoją córkę Cecilię do obsady filmu Portret, będącego adaptacją nagrodzonej sztuki Painting Churches , której premiera miała miejsce 25 stycznia lub 8 lutego 1983 w South Street Theater na Manhattanie (w teatrze Gardnera Churcha portretował Donald Moffat, w Fanny wcielała się Marian Seldes, a w Margaret Frances Conroy). Wspomnianą sztukę uznał za „odpowiednią dla siebie”. Bacall wspominała: „Lubimy się. Jest między nami dobra chemia. Greg to kochający człowiek. Nie jest taki jak większość aktorów. Jest interesujący i inteligentny”, dodając: „Wydawało się, że to najbardziej naturalna rzecz na świecie, znów razem pracować – w pewnym sensie, przeżyć nasze życie na nowo – przywożąc ze sobą tamte lata, rozumiejąc zmiany, jakie zaszły w nas obojgu i czego doświadczyliśmy. To był wielki dar”. Podkreślała też, że Fanny to „najlepsza rola, jaką grałam od lat”. Peck rolę Churcha przyjął dopiero po tym, jak odrzucił ją Jack Lemmon.

Grę u boku córki – która wcześniej wystąpiła w kilku filmach kinowych i telewizyjnych (wśród nich Wall Street [1987, reż. Oliver Stone]), a także miała za sobą teatralne kreacje w Los Angeles i Nowym Jorku oraz była tancerką w – Peck uważał za „absolutną, nieskrępowaną radość”. Jak twierdził: „Jest absolutnie cudowna i całkowicie naturalna”. Również córka chwaliła sobie współpracę z ojcem i Bacall. Na planie Portretu ponownie współpracował z , która wcieliła się w rektorkę uniwersytetu, zapowiadającą wieczór poezji Churcha (w 1962 w filmie Zabić drozda [reż. Robert Mulligan] zagrała rozwiązłą Mayellę Violet Ewell).

Realizacja thumb|Arthur Penn (na zdj. w 1972), reżyser filmu W 1986 stacja PBS wyemitowała telewizyjną wersję sztuki z Moffatem, jako Fanny i w roli Margaret. Peck nabył do niej prawa za pośrednictwem swojej nowo utworzonej firmy, Atticus Productions. Aby móc sfinansować projekt, którego budżet wyniósł 4 miliony dolarów, połączył siły z Robert Greenwald Productions i TNT, jedną ze stacji kablowych Teda Turnera. „To w dużej mierze dzieło aktorów” – wspominał, dodając, że „to dokładnie to, co fani kinowych hitów pogardliwie nazwaliby »obrazem z relacjami«. To dla nich trochę brzydkie słowo. Dlatego też telewizja jest odpowiednim medium”. Reżyserię powierzył Arthurowi Pennowi, mającemu na swoim koncie pracę przy takich filmach jak Cudotwórczyni (1962), Bonnie i Clyde (1967) oraz Mały Wielki Człowiek (1970). Był to pierwszy reżyserowany przezeń film telewizyjny. Pozostałą obsadę realizacyjną stanowili: asystenci reżysera Jerry Ballen i Irby Jay Smith Jr., autor zdjęć Richard Quinlan, operatorka kamery Alicia Weber, asystent operatorki Joe Gallagher, scenograf , dekorator planu Andrew Bernard i kostiumograf Julie Weiss.

Penn – odnosząc się do przyjęcia propozycji reżyserii – wspominał, że zainteresował go fakt, iż była to „centralnie osadzona historia rodzinna”. Jak zaznaczał, historia rodzinna z młodym człowiekiem i starzejącymi się rodzicami często nie jest traktowana poważnie.

W stosunku do sztuki, odpowiedzialna za adaptację Lynn Roth wprowadziła szereg zmian; dodała wiele dialogów i epizodów, a także kilka postaci, w tym kolegów z uczelni Gardnera, byłego chłopaka Margaret i nadętego syna przyjaciół rodziny, z którym artystka chodzi na koncert. Złagodziła też postać Fanny oraz nieco zbagatelizowała stan demencji Gardnera i – jak podkreślał Gary Fishgall – „umieściła w centrum dramatu poczucie Margaret bycia outsiderką w niezwykle bliskiej relacji rodziców” i „uwieczniła dramaturgię w zaciszu domu Churchów”.

Okres zdjęciowy rozpoczął się 31 marca 1992. Po dwóch tygodniach prób film z budżetem 4 milionów dolarów został nagrany w rejonie Raleigh i Durham w Karolinie Północnej, w szesnastu różnych miejscach (jedno ujęcie plenerowe nakręcono w Nowym Jorku). Niepewne warunki pogodowe sprawiły, że zrezygnowano z realizacji w Nowej Anglii. Na dom małżeństwa Churchów – będący centralnym miejscem akcji – wybrano dwupiętrowy obiekt w stylu wiktoriańskim, z przestronnym gankiem i altaną, w historycznej dzielnicy Raleigh. Jednym z czynników, dla których Penn zdecydował o zmianie lokalizacji, był Duke University, swoim wyglądem przypominający uczelnię Ivy League z kamiennymi budynkami w stylu gotyckim. W filmie pełnił rolę uczelni w Nowej Anglii, zaś 76-letni Peck – na potrzeby kreacji Churcha – powrócił do wioślarstwa, dyscypliny sportu, którą uprawiał, będąc studentem Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley (Cal) pod koniec lat 30. XX wieku. Dzięki powtórkowym lekcjom pod kierownictwem trenera Uniwersytetu Kalifornijskiego w Los Angeles (UCLA), a także „kilku łykom alkoholu”, opanował pływanie jedynką. Stary magazyn w Raleigh posłużył za galerię sztuki. Ściany zdobiło siedemnaście impresjonistycznych i obrazów nowojorskiej artystki .

Zdjęcia zakończyły się 24 kwietnia (trwały 22 dni). Następnie film poddano procesowi montażu. Choć Peck i Penn popadli w konflikt z dyrektorem TNT Alanem Sabinsonem w kwestii montażu, finalnie aktor wyraził pochlebną opinię, pisząc w liście z lipca, że „przyjemnie się to ogląda”.

Odtwórcy głównych ról chwalili sobie współpracę z reżyserem. Jak przekonywał Peck: „Arthur Penn wnosi do tego filmu wyjątkowy wkład – subtelność i znajomość ludzkich zachowań”. Z kolei Bacall dodawała: „Arthur był bardzo pomocny. Nie czułam, że muszę się bronić. Kiedy aktorzy nie ufają reżyserowi, ograniczają się i wybierają bezpieczne środki, bo boją się zrobić z siebie idiotów. W tym przypadku postawiłam wszystko na jedną kartę”. Penn pozytywnie oceniał grę Pecka, przyznając, że był pod wrażeniem tego, jak potrafi zagrać mężczyznę w gorszym stanie fizycznym niż on sam. Według niego grał z „wdziękiem i subtelnością”.

Odbiór Premiera telewizyjna i recenzje Film był prezentowany w programie 43. MFF w Berlinie w ramach Retrospective 1993.

Premiera Portretu odbyła się 13 lutego 1993 na kanale TNT; .. Fran Wood z „New York Daily News” uznała role Pecka i Bacall za „wspaniałe, pokazujące, że talent jest wartością nieprzemijającą i że żaden wysiłek, by znaleźć odpowiednie medium dla legend Hollywood, nie jest zbyt wielki”. Ray Loynd z „Los Angeles Timesa” pochwalił reżyserię Penna za „wydobycie z Pecka i Bacall ujmujących i zabawnych momentów”. Podkreślał, że Peck rzadko słynął z zabawnych ról, lecz w Portrecie stworzył „roztargnioną postać literacką, pozornie niezbyt oryginalną, którą otula autentycznym ciepłem i humorem”. W przychylnym tonie pisał też o kreacji Bacall, nazywając ją pogodną i pełną energii oraz zaznaczając, że „jej miłość jest namacalna niczym dźwięk dzwonków”. W podsumowaniu dodał: „Ale jakże rzadko, w jakimkolwiek medium, można zobaczyć męża i żonę tak świeżych jak ich tort weselny, którzy emanują miłością i seksapilem po siedemdziesiątce. I starsze gwiazdy, które nie boją się udawać starych”. Tony Scott z „Variety” nazwał film „skutecznym studium starzejących się, kochających rodziców i dorosłej córki, którą odsunęli od siebie na przestrzeni lat”. W dalszej części dodał: „Peck, znakomity w roli starzejącego się poety, wygłasza do Mags [Margaret] poruszającą i dosadną mowę, w której nie spodziewamy się żadnych zmian”. Autor porównywał też Portret do filmu Nad złotym stawem (1981, reż. Mark Rydell).

Gardner Church był ostatnią znaczącą rolą w dorobku Pecka. Film doczekał się spin-offu telewizyjnego w amerykańskim sitcomie Projektantki. W Polsce Portret był wyświetlany m.in. na kanale TVP2 w 1996.

Analizy i interpretacje