Alexander Wilson (ur. 6 lipca 1766 w Paisley, zm. 23 sierpnia 1813 w Filadelfii) – szkocko-amerykański ornitolog, poeta i ilustrator, autor dziewięciotomowego dzieła American Ornithology. Często nazywany „ojcem ornitologii amerykańskiej”, uznawany jest za najwybitniejszego amerykańskiego ornitologa przed Johnem Jamesem Audubonem.

Wyuczony tkacz, w rodzinnej Szkocji pisał początkowo wiersze o wymowie społecznej, w których piętnował nędzę szkockich klas niższych. Z powodu kłopotów politycznych i sądowych w 1794 roku wyemigrował do Stanów Zjednoczonych, gdzie utrzymywał się m.in. jako nauczyciel. Pod wpływem przyrodnika Williama Bartrama skierował swoje zainteresowania ku ornitologii i od 1804 roku zaczął opracowywać encyklopedyczny opis ptaków Ameryki Północnej. Pierwszy tom American Ornithology ukazał się w 1808 roku. Do śmierci Wilsona w sierpniu 1813 roku wydano siedem tomów; ukończenie tomu ósmego i redakcję dziewiątego nadzorował George Ord. W dziele opisano 268 gatunków ptaków, z których 26 nie zostało wcześniej naukowo opisanych. Na cześć Wilsona nazwano kilka gatunków ptaków oraz rodzaj lasówek Wilsonia.

Życie Dzieciństwo i młodość Wilson urodził się jako piąte z sześciorga dzieci szkockiego tkacza i gorzelnika w Seedhills, dzielnicy Paisley, i otrzymał to samo imię co ojciec. Jego matka, Mary M’Nab, zmarła na gruźlicę, gdy chłopiec miał dziesięć lat. Po ponownym ożenku ojca Alexander w wieku dwunastu lub trzynastu lat porzucił szkołę, do której wysłano go z myślą o kształceniu na duchownego, by najpierw pracować jako pasterz, a w 1779 roku rozpocząć naukę zawodu tkackiego u swojego szwagra Williama Duncana. Po ukończeniu trzyletniej praktyki wędrował po Szkocji jako domokrążca, przerywając te podróże okresami pracy przy krośnie. Listy z tego okresu świadczą, że pracę tkacza i domokrążcy wykonywał niechętnie, a praca przy krośnie szkodziła jego zdrowiu.

Poeta krytyki społecznej W Paisley Wilson zetknął się z nurtem szkockich poetów tworzących w rodzimym dialekcie. Szczególne wrażenie wywarł na nim Robert Burns. Sam zaczął pisać wiersze, a do grona jego bliskich przyjaciół należał inny poeta z Paisley, . Wczesne utwory Wilsona obejmowały zarówno naiwną lirykę przyrodniczą i miłosną, jak i wiersze o tematyce społecznej. W ostatnich latach pobytu w Szkocji dominowała tematyka rozpadających się rodzin, konfliktów między pracodawcami a robotnikami oraz życia szkockiej biedoty. Pierwszy zbiór jego wierszy, Poems, ukazał się w 1790 roku w Paisley, a rozszerzone wydanie pod tytułem Poems, Humorous, Satirical, and Serious wyszło rok później w Edynburgu. Sprzedawane podczas wędrówek domokrążcy, nie przyniosły mu sukcesu finansowego. Najszerszą popularność – w siedmiu lub ośmiu wydaniach – zdobyła wydana w 1792 roku ballada Watty and Meg, do dziś uznawana za najlepsze dzieło poetyckie Wilsona.

W 1793 roku Wilson popadał w coraz poważniejsze kłopoty społeczne i polityczne, które ostatecznie doprowadziły do jego emigracji. Zarzucano mu wzniecanie niepokojów wśród tkaczy Edynburga, pisał też satyry ośmieszające właścicieli okolicznych fabryk. Zwłaszcza utwór The Shark, or Lang Mills Detected, wymierzony w przemysłowca Williama Sharpa, doprowadził do procesu o zniesławienie. Wilson musiał publicznie spalić swoje pisma i odbył krótką karę więzienia, gdyż nie był w stanie zapłacić grzywny. Ponieważ pisanie wierszy pochłaniało czas, który powinien przeznaczać na rzemiosło, popadał także w długi. W 1794 roku postanowił wyemigrować do Ameryki.

Nowy początek w Ameryce W maju 1794 roku Wilson wraz z szesnastoletnim siostrzeńcem Williamem Duncanem wypłynął z Belfastu na pokładzie statku „The Swift” i w lipcu wylądował w Delaware. Stamtąd dotarł do Filadelfii, gdzie próbował pracy w drukarstwie i tkactwie. Wobec braku możliwości w tych zawodach zwrócił się ku nauczaniu. W latach 1796–1801 uczył w Milestown School w Bristol Township, na terenie dzisiejszej dzielnicy Filadelfii East Oak Lane, po czym krótko pracował jako nauczyciel w New Jersey.

Ostatecznie Wilson osiadł w Gray’s Ferry w Pensylwanii i zamieszkał w pobliskim . Tam poznał znanego przyrodnika Williama Bartrama, który zachęcił go do zajęcia się ornitologią i malarstwem oraz udostępnił mu swoją obszerną bibliotekę. W tym samym okresie Wilson poznał George’a Orda, późniejszego bliskiego współpracownika i wykonawcę testamentu.

Zwrot ku ornitologii Od około 1803 roku Wilson odbywał coraz dłuższe, zwykle samotne wędrówki po słabo wówczas zbadanych obszarach Ameryki Północnej. Według własnych relacji do 1808 roku przemierzył wschodnią część kontynentu między rejonem Rzeki Świętego Wawrzyńca a Florydą. Skupiał się na obserwowaniu ptaków oraz odstrzeliwaniu ich i preparowaniu jako okazów do opisu i rysunku. Jako samouk bez formalnego wykształcenia przyrodniczego przyjął podejście raczej encyklopedyczne niż teoretyczne – jego celem był opis ptaków kontynentu, a nie rozstrzyganie sporów naukowych. Wiele gatunków nie miało jeszcze ustalonych nazw, co prowadziło do nieporozumień z innymi przyrodnikami. Częściowo opierał się na systematyce Linneusza, którą jednak znał tylko pobieżnie. 9 czerwca 1804 roku przyjął obywatelstwo amerykańskie, a do 1805 roku ukończył pierwszy zestaw 28 rysunków ptaków, który stał się podstawą American Ornithology.

American Ornithology mały|Tablica z American Ornithology – miedzioryt Alexandra Lawsona według rysunku Wilsona Dziewięciotomowe dzieło American Ornithology (1808–1814) ukazało się nakładem filadelfijskich księgarzy Bradford & Inskeep. Aby je sfinansować, Wilson zbierał subskrybentów. Pierwszy tom ukazał się we wrześniu 1808 roku w nakładzie 200 egzemplarzy i zawierał dziewięć ręcznie kolorowanych tablic przedstawiających 34 gatunki ptaków. Większość rysunków i tekstu pochodziła od samego Wilsona. Głównym rytownikiem był Alexander Lawson, który wykonał ponad połowę miedziorytniczych płyt. Z czasem do prac przyłączyli się także inni rytownicy.

Dzieło miało wyraźnie patriotyczny charakter. Wilson traktował je jako odpowiedź na rozpowszechnioną wśród europejskich przyrodników opinię o rzekomej „niższości” amerykańskiej fauny wobec europejskiej i domagał się amerykańskiej samodzielności w nazywaniu rodzimych gatunków. Dbał nawet o to, by książki powstawały wyłącznie z surowców pochodzących ze Stanów Zjednoczonych. Po ukazaniu się pierwszego tomu Wilson wyruszył w podróże, podczas których zbierał subskrybentów. Jednym z pierwszych był prezydent Thomas Jefferson, z którym ornitolog korespondował m.in. na temat poprawnego nazewnictwa obserwowanych ptaków.

W 1810 roku, podczas podróży łodzią po rzece Ohio, Wilson spotkał w Louisville w Kentucky młodszego od siebie Johna Jamesa Audubona – drugiego z wielkich amerykańskich ornitologów tej epoki. Według serwisu poświęconego historii Paisley spotkanie to „prawdopodobnie zainspirowało Audubona do wydania własnej książki o ptakach”. W 1813 roku Wilson został członkiem Amerykańskiego Towarzystwa Filozoficznego.

Ostatnie lata i śmierć mały|left|Grób Wilsona na cmentarzu przy kościele Gloria Dei (Old Swedes’) w Filadelfii W ostatnich latach życia Wilson zajął się przede wszystkim ptakami wodnymi, o których miały traktować końcowe tomy American Ornithology. Po rezygnacji kolorystów, którzy dotąd ręcznie kolorowali tablice, sam podjął się ukończenia ósmego tomu, pracując jednocześnie nad tomem dziewiątym. Nadmierny wysiłek odbił się na jego zawsze niezbyt mocnym zdrowiu. W sierpniu 1813 roku, po przejściu w bród przez rzekę w pogoni za ptakiem, zachorował na czerwonkę i zmarł pod koniec miesiąca. Jedno ze źródeł podaje, że przyczyną była „czerwonka, przepracowanie i chroniczne ubóstwo”. Mimo że życzył sobie spoczynku „tam, gdzie ptaki śpiewają nade mną”, pochowano go na cmentarzu przy szwedzkim kościele w Filadelfii.

Ukończenie ósmego tomu i redakcję dziewiątego tomu American Ornithology nadzorował do 1814 roku George Ord, jeden z wykonawców testamentu Wilsona, który do dziewiątego tomu dołączył krótki życiorys autora. Łącznie dzieło przedstawiło 268 gatunków ptaków, z których 26 wcześniej nie opisano.

Upamiętnienie mały|Pomnik Wilsona przy Dzieło Wilsona stosunkowo szybko ustąpiło w odbiorze publicznym wydawanym od 1827 roku Birds of America Johna Jamesa Audubona, jednak jego ilustracje ptaków w naturalnych pozach były inspiracją dla Audubona i kolejnych przyrodników. W rodzinnym Paisley wzniesiono pomnik Wilsona na terenie opactwa, a nad brzegiem rzeki Cart umieszczono tablicę z napisem upamiętniającym jego związek z miastem.

Na cześć Wilsona Charles-Lucien Bonaparte nazwał rodzaj lasówek Wilsonia (nazwa dziś nieużywana, zsynonimizowana z Setophaga). Jego imię nosi również kilka gatunków ptaków oraz czasopismo „The Wilson Journal of Ornithology” i wydające je .

+ Gatunki ptaków nazwane na cześć Alexandra Wilsona Nazwa polska Nazwa naukowa Nazwa angielska oceannik żółtopłetwy Oceanites oceanicus Wilson’s Storm-Petrel Anarhynchus wilsonia Wilson’s Plover płatkonóg trójbarwny Phalaropus tricolor Wilson’s Phalarope Gallinago delicata Wilson’s Snipe wilsonka mała Cardellina pusilla Wilson’s Warbler

mały|left|Sieweczka grubodzioba (Anarhynchus wilsonia, Wilson's Plover), jeden z gatunków nazwanych na cześć Wilsona

1 listopada 2023 roku American Ornithological Society ogłosiło zamiar zmiany angielskich nazw ptaków upamiętniających konkretne osoby, początkowo dla 70–80 gatunków występujących głównie w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie, w tym Wilson’s Warbler i Wilson’s Snipe.

Twórczość American Ornithology; or, the Natural History of the Birds of the United States. 9 tomów. Bradford & Inskeep, Filadelfia 1808–1814. Poems. J. Neilson, Paisley 1790. Poems, Humorous, Satirical, and Serious. P. Hill, Edynburg 1791. Watty and Meg, or The Wife Reformed. 1792. The Foresters: A Poem, Descriptive of a Pedestrian Journey to the Falls of Niagara. 1809.

Zobacz też John James Audubon George Ord William Bartram

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne Alexander Wilson – biografia w serwisie poświęconym historii Paisley

Kategoria:Amerykańscy ornitolodzy Kategoria:Brytyjscy ornitolodzy Kategoria:Szkoccy poeci Kategoria:Amerykańscy poeci Kategoria:Amerykańscy ilustratorzy Kategoria:Ludzie związani z Filadelfią Kategoria:Amerykanie pochodzenia szkockiego Kategoria:Ludzie urodzeni w Paisley (Wielka Brytania) Kategoria:Urodzeni w 1766 Kategoria:Zmarli w 1813