Pierwszy człowiek. Historia Neila Armstronga (ang. First Man: The Life of Neil A. Armstrong) – autoryzowana biografia Neila Armstronga, astronauty, który 20 lipca 1969 jako pierwszy człowiek stanął na Księżycu. Książka została napisana przez Amerykanina Jamesa R. Hansena i po raz pierwszy opublikowana w 2005 przez wydawnictwo Simon & Schuster. Polskie wydanie ukazało się w 2018 nakładem wydawnictwa Wielka Litera, w tłumaczeniu Andrzeja Leszczyńskiego i Patryka Gołębiowskiego. Opisuje udział Armstronga w (zwieńczonym historyczną misją Apollo 11), a także przedstawia szczegóły jego życia osobistego i młodości. W 2018 książka została zaadaptowana na film Pierwszy człowiek.

Książka została bardzo przychylnie przyjęta przez wiele osób związanych z astronomią i popularyzacją lotów kosmicznych. Wśród nich znaleźli się między innymi dziennikarz telewizyjny Walter Cronkite oraz brytyjski astronom i popularyzator nauki sir Patrick Moore.

Historia powstania mały|Neil Armstrong sfotografowany przez Buzza Aldrina po zakończeniu spaceru księżycowego podczas misji Apollo 11. Naukowiec i autor James Hansen jest również znany jako profesor historii na Auburn University w stanie Alabama. Pełnił także funkcję dyrektora tamtejszego Honors College. Proces pisania książki rozpoczął się w październiku 1999, kiedy po raz pierwszy napisał do Armstronga z pytaniem, czy mógłby zostać autorem jego biografii. Początkowo astronauta odpowiedział, że jest zbyt zajęty, dodając, że odrzucił już kilka wcześniejszych propozycji od znanych pisarzy, takich jak Stephen Ambrose i James A. Michener. Hansen nie zrezygnował i wysłał mu, jak sam to określił, „pakiet zachęcający” zawierający próbki swojej twórczości. Jednym z dołączonych materiałów była dobrze przyjęta biografia pioniera lotnictwa zatytułowana From the Ground Up.

Armstrong był pod wrażeniem stylu pisarskiego Hansena, jednak uzyskanie zgody na stworzenie biografii zajęło Hansenowi trzy lata, do 2002. W czerwcu 2002 Armstrong i Hansen podpisali formalną umowę. Dwa miesiące później astronauta podpisał oficjalny list skierowany do Hansena, w którym wyraził pełne poparcie dla projektu i zachęcał innych do udzielania autorowi wszelkiej pomocy niezbędnej do napisania książki. Armstrong chciał, by książka była niezależną biografią. Autor rozmawiał z nim przez 55 godzin. Choć liczne publikacje opisywały wcześniej różne aspekty długiej kariery Armstronga oraz jego działalności prywatnej, w różnym stopniu szczegółowości, Pierwszy człowiek stał się pierwszą oficjalną książką przedstawiającą pełną historię życia astronauty, obejmującą wiele informacji zarówno z okresu poprzedzającego program Apollo, jak i z lat po jego zakończeniu.

Na pytanie, dlaczego po latach niechęci ostatecznie zgodził się na pełną biografię, Armstrong odpowiedział po prostu: Nadszedł czas.

Treść Książka opisuje wczesne życie Armstronga jako przyjemne i w dużej mierze typowe. Jako młody człowiek coraz bardziej fascynował się samolotami i lataniem, a licencję pilota zdobył jeszcze przed nauczeniem się prowadzenia samochodu. Ojciec Armstronga jest cytowany jako mówiący, że jego syn nigdy nie miał dziewczyny i nie potrzebował samochodu, lecz po prostu musiał… dostać się na to lotnisko. mały|Prezydent Barack Obama rozmawia z Armstrongiem (po prawej) oraz jego kolegami z misji Apollo 11, Michaelem Collinsem (w środku) i Edwinem „Buzzem” Aldrinem (po lewej), w Gabinecie Owalnym. Astronauci spotkali się z okazji 40. rocznicy lądowania na Księżycu. Młody Armstrong został lotniczym pilotem Marynarki Wojennej Stanów Zjednoczonych. Kierownictwo NASA zainteresowało się jego połączeniem opanowania i umiejętności osobistych, w zestawieniu z ponadprzeciętną inteligencją. Choć pod pewnymi względami różnił się od wielu swoich kolegów, załoga Apollo 11 ostatecznie ukształtowała się jako życzliwi nieznajomi, a on sam zyskał szeroki szacunek. To, że Armstrong został wybrany jako pierwszy na powierzchni Księżyca, było zaskoczeniem, ponieważ spodziewano się, że priorytet otrzyma astronauta Buzz Aldrin. Sama misja przebiegła wyjątkowo pomyślnie, a Armstrong wypowiedział swoje słynne słowa: To mały krok dla człowieka, ale wielki skok dla ludzkości.

Historyczny charakter wydarzenia sprawił, że Armstrong musiał przystosować się do bycia jednym z najbardziej znanych ludzi na świecie, co okazało się dla niego trudnym doświadczeniem. Biorąc pod uwagę wagę programu Apollo oraz poświęcenia, jakie umożliwiły sukces misji na Księżyc, Armstrong był zdeterminowany, aby jego status pierwszego człowieka na Księżycu nigdy nie został wykorzystany do czyichkolwiek drobnych korzyści. Zainteresowany przekazywaniem swojej wiedzy młodszym pokoleniom, unikał życia celebryty, podejmując pracę jako wykładowca inżynierii na Uniwersytecie w Cincinnati. Jednocześnie, stroniąc od rozgłosu, przez dziesięciolecia wspierał rozwój dalszych lotów kosmicznych, doradzając pracownikom NASA i pozostając w bliskim kontakcie z wieloma osobami z branży.

Odbiór Brytyjski astronom amator i udzielający się publicznie intelektualista Patrick Moore pochwalił książkę. Pisząc dla tygodnika „Times Higher Education”, Moore stwierdził, że uważa ją za wybitny sukces, uznając ją za nienagannie zbadaną i pełną szczegółów, a jednocześnie napisaną w sposób, który przemówi do czytelników wszelkiego rodzaju. Podsumował: To ważna książka i powinna znajdować się w każdej bibliotece naukowej.

Amerykański dziennikarz Walter Cronkite również pochwalił Pierwszego człowieka, stwierdzając: nawet jeśli wydaje ci się, że wiesz wszystko o Neilu Armstrongu i o historycznej amerykańskiej misji pierwszego lądowania ludzi na Księżycu, ta niezwykła książka autorstwa dr. Jamesa Hansena wnosi wiele fascynujących nowych spostrzeżeń nie tylko na temat charakteru enigmatycznego dowódcy Apollo 11, ale także samej natury przedsięwzięcia, jakim były loty kosmiczne. To książka na wszystkie czasy.

Odbiór w Polsce Jan Szturc pisząc dla portalu Kosmonauta.net uznał ją za bardzo solidną biografię. Zwraca on uwagę, że autor prześwietla życiorys Armstrong pod różnymi kątami, przez co bywa wręcz nudna. Według niego Hansen nie zawsze zachowuje obiektywizm, czasem stając po stronie bohatera swojej książki. Michał Michałowski z portalu We Need More Space chwali biografię, uznając, że jeśli miałbym ją oceniać w jakiejkolwiek skali punktowej, to zawsze będzie ona wychodziła poza nią.

Do 7 czerwca 2026 na portalu Lubimyczytać.pl książkę na swoje półki dodało 497 użytkowników. Wystawiono jej 146 ocen ze średnią 7,2/10 oraz 22 opinie.

Filmowa adaptacja

mały|Aktor Ryan Gosling (na zdjęciu z 2017) wciela się w Neila Armstronga w filmowej adaptacji Pierwszego człowieka. Na początku 2003 aktor i reżyser Clint Eastwood oraz producenci wytwórni Warner Bros. zakupili prawa filmowe do Pierwszego człowieka. Eastwood wcześniej wyreżyserował, a także zagrał w filmie z 2000 Kosmiczni kowboje, jednak stwierdził, że w przypadku Pierwszego człowieka prawdopodobnie nie pojawi się na ekranie jako aktor. Jednak projekt utknął w tzw. , mimo znaczącego zainteresowania. Sam Armstrong zmarł 25 sierpnia 2012, zanim rozpoczęto jakiekolwiek zdjęcia do filmu. Ostatecznie w połowie lat 2010 nad projektem pracę podjęły wytwórnie Universal Pictures oraz DreamWorks Pictures.

Damien Chazelle, reżyser cieszący się uznaniem krytyków za film La La Land z 2016, dołączył do produkcji filmu. Aktor Ryan Gosling, który również wystąpił w La La Land, także dołączył do obsady. Ze względu na swoją rolę autora książki Hansen został zaangażowany jako współproducent filmu. Film, również zatytułowany Pierwszy człowiek, miał swoją premierę w 2018.

Wydania książki Pierwsze wydanie książki ukazało się w twardej oprawie w październiku 2005 i liczyło łącznie 784 strony, a później wydano wersję w miękkiej oprawie, która miała 770 stron. Skrócone nagranie audio książki, czytane przez , zostało wydane równocześnie przez Simon & Schuster Audio; jego czas trwania wynosi nieco ponad dziewięć godzin.

Kilka tygodni przed premierą filmu, 13 lat później, wydano skróconą wersję książki w miękkiej oprawie. Skrócone wydanie liczyło 464 strony i zawierało o pięć rozdziałów mniej niż wcześniejsze edycje, łącząc kilka rozdziałów dotyczących wczesnego okresu życia Armstronga oraz nieznacznie zmieniając układ grupowania rozdziałów. Rozszerzone nagranie audio książki, czytane przez Jeremy’ego Bobba, zostało wydane równolegle z premierą filmu; ta wersja ma czas trwania wynoszący szesnaście i pół godziny.

Polskie wydania książki Pierwsze polskie wydanie ukazało się w 2018 i zawierało 503 strony. Biografię tłumaczyli Andrzej Leszczyński i Patryk Gołębiowski, a książka została wydana przez Wielką Literę (). Drugie wydanie ukazało się również w 2018, nakładem tego samego wydawcy i w tym samym tłumaczeniu, jednak ze zmienioną okładką. Książka miała 528 stron oraz ten sam numer ISBN ().

Przypisy

Kategoria:Amerykańska literatura faktu Kategoria:Utwory literackie z 2005