Emery Molyneux (zm. w czerwcu 1598 w Amsterdamie) – angielski wytwórca globusów i oraz konstruktor uzbrojenia artyleryjskiego, czynny w . Jego globusy ziemski i niebieski, ukończone po raz pierwszy w 1592 roku, były pierwszymi wykonanymi w Anglii oraz pierwszymi sporządzonymi przez Anglika.
Molyneux był cenionym matematykiem i wytwórcą instrumentów matematycznych, m.in. kompasów i klepsydr. Należał do środowiska matematyków, nawigatorów i podróżników epoki elżbietańskiej – znał pisarza Richarda Hakluyta, matematyków Roberta Huesa i Edwarda Wrighta oraz podróżników Thomasa Cavendisha, Francisa Drake’a, Waltera Raleigha i Johna Davisa. Prawdopodobnie to Davis przedstawił go mecenasowi, londyńskiemu kupcowi Williamowi Sandersonowi, który w znacznej mierze sfinansował budowę globusów. Pierwszą parę globusów wręczono królowej Elżbiecie I. Większe nabywali władcy, możni i instytucje naukowe, a mniejsze służyły jako praktyczne pomoce nawigacyjne dla marynarzy i studentów. Były to pierwsze globusy wykonane w sposób odporny na wilgoć morską, które weszły do powszechnego użytku na statkach.
W 1596 lub 1597 roku Molyneux wyemigrował z żoną do Amsterdamu. Zdołał zainteresować Stany Generalne, parlament Zjednoczonych Prowincji, skonstruowanym przez siebie działem, lecz w czerwcu 1598 roku zmarł nagle, najwyraźniej w ubóstwie. Po jego śmierci wytwarzanie globusów w Anglii zanikło na kilkadziesiąt lat. Jego globus ziemski posłużył Edwardowi Wrightowi za podstawę mapy świata zwanej mapą Wrighta-Molyneux, a globusy Molyneux’go mogły też pośrednio wpłynąć na rozwój niderlandzkiego wytwarzania globusów. Znalazły również oddźwięk w literaturze epoki.
Do dziś zachowało się jedynie sześć jego globusów. Trzy znajdują się w Anglii: parę składającą się z globusu ziemskiego i niebieskiego posiada korporacja prawnicza , gdzie są eksponowane w jej bibliotece, natomiast globus ziemski przechowywany jest w w Petworth w hrabstwie West Sussex. Pozostałe trzy, wszystkie niebieskie, znajdują się w Niemczech: w Zerbst, Norymberdze i Kassel.
Konstruktor globusów Budowa Emery Molyneux był twórcą pierwszych w Anglii globusów ziemskich i niebieskich oraz pierwszym angielskim konstruktorem globusów. O samym wytwórcy wiadomo niewiele. , włoski kaligraf, iluminator i ambasador, który go znał, twierdził, że pochodził on „z rodziny nieznanej i niskiego stanu”. Wydaje się prawdopodobne, że to on był owym „Emerym Molynoxem”, którego w październiku 1557 roku przedstawiono jako terminatora niejakiego Williama Cooke’a. W latach 80. XVI wieku miał już warsztat w Lambeth, na południowym brzegu Tamizy, i cieszył się reputacją matematyka oraz wytwórcy instrumentów matematycznych. Richard Polter w swojej książce (1605) wspominał, że Molyneux był biegłym wytwórcą kompasów i klepsydr.
thumb|upright|Portret sir Waltera Raleigha z globusem, przypisywany Federicowi Zuccaremu (1542/1543–1609)
Dzięki swojej działalności Molyneux znany był podróżnikom Thomasowi Cavendishowi, Johnowi Davisowi, Francisowi Drake’owi i Walterowi Raleighowi, pisarzowi Richardowi Hakluytowi oraz matematykom Robertowi Huesowi i Edwardowi Wrightowi. Wydaje się, że budowę globusów zaproponował Davis swojemu mecenasowi Williamowi Sandersonowi, londyńskiemu kupcowi określanemu jako „jeden z najhojniejszych i najbardziej patriotycznych książąt kupieckich Londynu czasów Elżbiety I”. Sanderson chętnie zgodził się pokryć koszty produkcji i sfinansował początkowe wytwarzanie globusów kapitałem 1000 funtów (równowartość około 351 800 funtów w 2026 roku według siły nabywczej).
Globusy ziemskie Pracując nad globusami ziemskimi, Molyneux badał opisy tras żeglugowych () oraz locje (). W 1590 roku przekazał Thomasowi Harriotowi opis trasy do Brazylii i Indii Zachodnich. Korzystał też z porad i pomocy nawigatorów oraz matematyków. Jest na przykład prawdopodobne, że sir Walter Raleigh doradzał mu w sprawie hiszpańskojęzycznej legendy (napisu objaśniającego) o Wyspach Salomona, która pojawiła się na globusie ziemskim. Raleigh uzyskał te informacje od Pedra Sarmienta de Gamboa, galicyjskiego żeglarza wysłanego przez króla Filipa II, aby ufortyfikował Cieśninę Magellana po tym, jak przepłynął przez nią Francis Drake. W 1584 roku Hiszpan był przez kilka tygodni gościem Raleigha w Londynie, po tym, jak został przez niego pojmany w drodze do Europy.
Molyneux towarzyszył Francisowi Drake’owi w jego opłynięciu świata w latach 1577–1580. Jak relacjonował Ubaldini, „sam bywał na owych morzach i wybrzeżach w służbie tegoż Drake’a”. Łacińska legenda na globusie ziemskim, wyjaśniająca, dlaczego Molyneux pominął obszary podbiegunowe i skorygował szerokość Atlantyku między przylądkiem Lizard a Cape Race na Nowej Fundlandii, głosi w przekładzie:
thumb|upright|Jodocus Hondius (1563–1612), flamandzki rytownik i kartograf, który wykonał odbitki klinów globusów Molyneux’go – z (1636)
Na globusie ziemskim trasy wypraw dookoła świata Francisa Drake’a i Thomasa Cavendisha zaznaczono odpowiednio czerwonymi i niebieskimi liniami. Naniesiono je już przy pierwszym wykonaniu globusu. Wzmiankuje je opis globusów Molyneux’go zawarty w (1594) autorstwa , ziemianina, który był zapalonym badaczem astronomii i nawigacji. Wydaje się, że Thomas Cavendish pomagał Molyneux’mu przy globusach, możliwe też, że Molyneux towarzyszył mu w wyprawie dookoła świata w 1587 roku, która powróciła do Anglii 9 września 1588 roku. W 1889 roku sir , angielski podróżnik, pisarz i geograf, zwrócił uwagę, że łacińska legenda na globusie ziemskim, umieszczona u wybrzeży Patagonii, głosi: „Thomas Caundish 18 Dec. 1587 hæc terra sub nostris oculis primum obtulit sub latitud 47 cujus seu admodum salubris Incolæ maturi ex parte proceri sunt gigantes et vasti magnitudinis” (w wolnym przekładzie: „Thomas Cavendish, 18 grudnia 1587 roku – ta ziemia po raz pierwszy ukazała się naszym oczom na 47. stopniu szerokości; tamtejszy klimat jest nader zdrowy, a dorośli mieszkańcy są po części rośli – to olbrzymy o ogromnej posturze”). , późniejsza kustosz zbiorów kartograficznych Biblioteki Brytyjskiej, zauważyła jednak w 1951 roku, że Molyneux raczej nie płynął z Cavendishem, ponieważ błędnie naniósł jego trasę na obszarze Archipelagu Malajskiego. Zasugerowała natomiast, że inna legenda na globusie może wskazywać, iż Molyneux uczestniczył w co najmniej jednej wyprawie Johna Davisa, a może nawet we wszystkich.
Matematyk i kartograf Edward Wright pomagał Molyneux’mu w nanoszeniu linii brzegowych na globus ziemski oraz przełożył część legend na łacinę. 10 kwietnia 1591 roku astrolog i lekarz odwiedził warsztat Molyneux’go i nauczył go wyznaczania długości geograficznej. Wydaje się, że po przygotowaniu rękopiśmiennych klinów (płaskich segmentów mapy naklejanych na globus) Molyneux zlecił ich wydrukowanie flamandzkiemu rytownikowi i kartografowi Jodocusowi Hondiusowi, który w latach 1584–1593 mieszkał w Londynie, dokąd schronił się przed niepokojami religijnymi we Flandrii. Można to wywnioskować z frazy „Iodocus Hon: / dius Flan. sc. / 1592” („Jodocus Hondius, Flamandczyk, wyrył, 1592”) widniejącej na globusie niebieskim wraz z herbem Sandersona i dedykacją dla królowej z datą 1592. Nazwisko samego Molyneux’go zachowało się na globusie ziemskim z Middle Temple w formie „Emerius Mulleneux Angl.’ / sumptibus Gulielmi- / Sandersoni Londinē: / sis descripsit” („Emery Molyneux z Anglii, na koszt Williama Sandersona z Londynu, sporządził to”).
Globusy niebieskie Globus niebieski Molyneux’go był niemal wierną kopią globusu Gerarda Merkatora z 1551 roku, który z kolei opierał się na globusie z 1537 roku autorstwa , w którego budowie Merkator pomagał. Do gwiazdozbiorów przedstawionych na globusie Merkatora Molyneux dodał Krzyż Południa i Trójkąt Południowy, choć umieścił je nieco na zachód od ich rzeczywistych pozycji. Źródłem tych dwóch gwiazdozbiorów był prawdopodobnie diagram nieba antarktycznego , opublikowany w 1550 roku.
Globusy Molyneux’go jako pierwsze skonstruowano w taki sposób, że pozostawały odporne na wilgoć morską. Wykonano je przy tym z pasty mącznej, materiału nietypowego jak na tamte czasy. Simon Forman zauważył, że stosowany przez Molyneux’go proces formowania czy odlewania był „jedynym sposobem odlewania czegokolwiek w doskonałej formie… i jest to najdoskonalszy i najprawdziwszy ze wszystkich sposobów… a właśnie tym sposobem Mullenax odlewał pastę mączną w prawdziwej formie”.
thumb|upright|Karta tytułowa dzieła Richarda Hakluyta (1589), które zapowiedziało wydanie globusu ziemskiego Molyneux’go
Wydanie globusów W 1589 roku Richard Hakluyt zapowiedział nadchodzące wydanie globusu ziemskiego Molyneux’go na końcu przedmowy do . Odnosząc się do mapy włączonej do tomu – reprodukcji „” wyrytej przez Franciscusa Hogenberga dla dzieła Abrahama Orteliusa Theatrum Orbis Terrarum (1570) – pisał:
Ubaldini relacjonował gubernatorowi Mediolanu postępy Molyneux’go w wytwarzaniu globusów. Był obecny, gdy Molyneux wręczył Elżbiecie I parę rękopiśmiennych (ręcznie kreślonych, jeszcze niedrukowanych) globusów w Greenwich w lipcu 1591 roku. Ubaldini odnotował, że „dał jej globus, by za jednym spojrzeniem mogła zobaczyć, jak wielką częścią świata może władać dzięki swym siłom morskim”. Według Wallis drukowane globusy, które przy średnicy 2 stóp i 1 cala (63,5 cm) były największymi, jakie dotąd wykonano, ukazały się po pewnej zwłoce pod koniec 1592 lub na początku 1593 roku. Sanderson zorganizował w swoim domu w uroczystości upamiętniające wręczenie tych globusów królowej. Jego syn William przekazał później słowa, którymi królowa przyjęła globusy. Przy ziemskim miała rzec: „Cała ziemia, dar dla władcy…”, a przy niebieskim: „Obdarzyłeś mnie także Niebiosami: niech Bóg mnie prowadzi, bym tak rządziła moją częścią jednego, abym mogła cieszyć się choćby miejscem zamieszkania w tym drugim”. Elżbieta I postrzegała globusy i sfery armilarne jako symbole swojego imperium oraz duchowej misji na ziemi. Herb królewski z pieczęci tajnej Elżbiety I wyryto na globusie ziemskim w poprzek Ameryki Północnej.
thumb| Elżbiety I autorstwa (1588?) w Woburn Abbey. W lewym górnym rogu angielskie galeony szykują się do starcia z flotą hiszpańską, a po prawej hiszpańskie galeony toną w sztormie. Prawa dłoń królowej spoczywa na globusie, „a jej palce zakrywają obie Ameryki, co wskazuje na panowanie Anglii na morzach i marzenia o zakładaniu kolonii w Nowym Świecie”
Globusom Molyneux’go towarzyszyło kilka traktatów, które je opisywały i uczyły ich użycia. Sam Molyneux napisał zaginiony dziś traktat , który Sanderson opublikował w 1592 roku. W tym samym roku , londyński wykładowca matematyki, autor pracy z 1590 roku o użyciu globusów niebieskich, wydał . W 1594 roku ukazały się dwie kolejne prace, z których jedną była książka Blundeville’a. Drugą, (Traktat o globusach i ich użyciu), wydał matematyk Robert Hues. Dzieło to doczekało się co najmniej 13 wydań i przełożono je z łaciny na niderlandzki, angielski i francuski. W 1599 roku Edward Wright opublikował , zawierające komentarz na temat używania globusów ziemskiego i niebieskiego opracowanych przez Molyneux’go.
Według Markhama „pojawienie się globusów naturalnie wywołało wielkie poruszenie, a wielkim zainteresowaniem cieszyły się przyrządy równie użyteczne dla studenta, jak i dla praktykującego nawigatora”. Największe i najbardziej prestiżowe globusy kosztowały do 20 funtów za sztukę. Nabywali je władcy, możni i instytucje naukowe. Wśród kupujących byli oraz rektor All Souls College, którzy zaopatrzyli w nie swoje biblioteki w Oksfordzie. William Sanderson podarował uniwersytetom w Oksfordzie i Cambridge po jednej parze. Kaznodzieja Thomas Laughton ofiarował globus Molyneux’go bibliotece . Wytwarzano też mniejsze globusy, choć żaden egzemplarz się nie zachował. Pomyślane jako praktyczne pomoce nawigacyjne, kosztowały zaledwie 2 funty. Jeden z nich Sanderson podarował w 1595 roku Robertowi Cecilowi wraz z „łacińską książeczką Huesa uczącą użycia moich wielkich globusów”.