Więzień Watykanu (, ) – określenie sytuacji papieża w stosunku do Królestwa Włoch w okresie od zdobycia Rzymu przez wojska włoskie 20 września 1870 roku do zawarcia traktatów laterańskich 11 lutego 1929 roku.

Zdobycie miasta, będące ostatnim aktem procesu zjednoczenia Włoch w XIX wieku, położyło kres tysiącletniej władzy świeckiej papieży w środkowych Włoszech i pozwoliło na ustanowienie Rzymu stolicą nowego państwa. Chociaż wojska włoskie nie zajęły terytoriów wzgórza watykańskiego, oddzielonego Murami Leona, a rząd włoski zaoferował papieżowi utworzenie państwa-miasta i zachowanie suwerenności na tym obszarze, papieże od Piusa IX do Piusa XI odrzucali tę propozycję. Na znak protestu określali się jako więźniowie nowego państwa włoskiego, a tytuł ten przylgnął do kolejnych papieży aż do 1929 roku.

Tło historyczne i utrata Rzymu Gdy w XIX wieku we Włoszech rozpowszechniła się ideologia nacjonalistyczna, doprowadzając do dążeń zjednoczeniowych, wysiłki te były częściowo blokowane przez Państwo Kościelne, które przebiegało przez środek Półwyspu Apenińskiego i obejmowało starożytną stolicę, Rzym. Państwo Kościelne było początkowo w stanie odpierać próby podboju głównie dzięki wpływowi papieża na przywódców silniejszych mocarstw europejskich, takich jak Francja i Austria, ale nie zdołało oprzeć się inwazji wojsk piemonckich w 1860 roku, co doprowadziło do utraty regionów Marche i Umbrii.

Kiedy we wrześniu 1870 roku wojska Królestwa Włoch zbliżyły się do Rzymu, papież Pius IX nakazał głównodowodzącemu armią papieską, generałowi Hermannowi Kanzlerowi, jedynie symboliczną obronę miasta. Miało to na celu uniknięcie niepotrzebnego rozlewu krwi, a jednocześnie zademonstrowanie światu, że Rzym został zajęty przy użyciu siły militarnej. 20 września, po krótkim ostrzale i zrobieniu wyłomu w starożytnych Murach Aureliana (w pobliżu Porta Pia), około 10 tysięcy żołnierzy papieskich (w dużej mierze najemników) poddało się 60-tysięcznej armii włoskiej. W walkach zginęło co najmniej 70 osób.

Po zajęciu miasta rząd włoski zamierzał pozwolić papieżowi zachować część Rzymu na wzgórzu watykańskim na zachód od Tybru, zwaną Miastem Leona (od murów zbudowanych przez papieża Leona IV), jako niewielką pozostałość Państwa Kościelnego. Chociaż Pius IX odmówił zawarcia jakiegokolwiek formalnego porozumienia, dowództwo włoskie postanowiło nie forsować papieskich murów. Tydzień po wkroczeniu do Rzymu wojska królewskie obsadziły resztę miasta, pozostawiając papieżowi faktyczną, choć nieuregulowaną prawnie kontrolę nad terytorium wzgórza watykańskiego. 2 października w prowincjach Lacjum odbył się zbojkotowany przez katolików wiernych papieżowi plebiscyt, w którym obywatele zagłosowali za przyłączeniem do Królestwa Włoch (98% oddanych głosów było za aneksją). Po naradzie z kardynałami, Pius IX zdecydował się nie udawać na wygnanie i pozostał w Rzymie.

Utrata Kwirynału i ustawa gwarancyjna mały|Tron papieski w Pałacu Kwirynalskim Przez około 250 lat główną rezydencją papieży był Pałac Kwirynalski. Kiedy król Wiktor Emanuel II przeniósł stolicę nowo powstałego państwa włoskiego z Florencji do Rzymu, zarekwirował Kwirynał na swoją rezydencję państwową. Było to ogromne upokorzenie dla papiestwa – w sposób symboliczny głowa Kościoła została zepchnięta z centrum Rzymu na jego obrzeża.

Przyjęta 13 maja 1871 roku, osiem miesięcy po zdobyciu Rzymu, włoska ustawa gwarancyjna była próbą rozwiązania problemu poprzez uczynienie papieża poddanym Królestwa Włoch, a nie niezależnym suwerenem. Jednocześnie zagwarantowano mu pewne zaszczyty podobne do tych przyznawanych królowi (m.in. nietykalność osobistą), przyznano coroczną rentę (odpowiadającą potrzebom finansowym Watykanu sprzed 1870 roku) oraz prawo do wysyłania i przyjmowania ambasadorów.

Papież Pius IX (zm. 1878) i jego następcy: Leon XIII (pontyfikat 1878–1903), Pius X (1903–1914), Benedykt XV (1914–1922) i Pius XI (od 1922 do rozwiązania kwestii w 1929 r.) odrzucili tę jednostronną decyzję państwa włoskiego. Uważali oni, że mogłaby ona zostać cofnięta przez tę samą władzę państwową, która ją nadała, i w żaden sposób nie dawała gwarancji, że decyzje kościelne będą wolne od ingerencji politycznej. Twierdzili, że niezbędna jest całkowita suwerenność. Dlatego też, nawet po uchwaleniu ustawy gwarancyjnej, papież Pius IX i jego następcy decydowali się nie opuszczać pałaców watykańskich. Pius IX w encyklice Ubi nos z maja 1871 roku oświadczył, że nie podporządkuje się władzy państwa włoskiego, a także ekskomunikował króla Włoch, Wiktora Emanuela II.

Życie w Watykanie mały|Papież Pius IX w 1871 roku, który jako pierwszy uznał się za „więźnia Watykanu” Przez kolejne 59 lat papieże odmawiali opuszczenia Watykanu (terytorium ograniczonego Murami Leona), aby uniknąć jakichkolwiek pozorów akceptacji władzy rządu włoskiego. Odmawiali również pojawiania się na placu św. Piotra oraz na zewnętrznym balkonie bazyliki św. Piotra. Błogosławieństw Urbi et Orbi udzielali z loggii skierowanej do wnętrza bazyliki lub z balkonu wychodzącego na dziedziniec wewnętrzny (jak argumentowano, „aby rabusie Państwa Kościelnego nie brali w nim udziału”), a koronacje papieskie przeniesiono do Kaplicy Sykstyńskiej.

Pius IX podczas swojej „niewoli” utrzymał swój rutynowy tryb życia: wstawał o 4:30, po porannych modlitwach i mszy udzielał audiencji, a następnie spacerował po Ogrodach Watykańskich. W 1877 roku papież uroczyście obchodził 50-lecie swoich święceń kapłańskich, co przyciągnęło do Rzymu wielu pielgrzymów z całego globu. W środowiskach katolickich solidaryzowano się z losem „więźnia”, porównując jego sytuację niemal do męczeństwa świętego Piotra. Dochodziło nawet do sytuacji, gdzie francuscy księża i zakonnice sprzedawali jako relikwie źdźbła słomy, na której rzekomo zmuszony był spać papież.

Po śmierci papieża w 1878 roku jego ciało spoczywało początkowo w bazylice św. Piotra. Zgodnie z jego testamentem, w nocy 13 lipca 1881 roku trumna z jego szczątkami miała zostać dyskretnie przeniesiona do bazyliki św. Wawrzyńca za Murami. Kondukt żałobny został jednak zaatakowany w rejonie Mostu św. Anioła przez radykalnych antyklerykalnych demonstrantów, którzy chcieli zrzucić trumnę z ciałem papieża do Tybru. Wojsko włoskie zdołało opanować zamieszki dopiero w okolicach dworca Termini. Incydent ten zszokował międzynarodową opinię publiczną, przynosząc ogromne straty wizerunkowe rządowi Włoch.

Finanse i infrastruktura mały|Pius X podczas przejażdżki powozem po Ogrodach Watykańskich (1913) Utrata Państwa Kościelnego wiązała się z odcięciem od tradycyjnych, olbrzymich dochodów państwowych. Ponieważ papieże nie chcieli uzależniać się od Włoch i solidarnie odrzucali rentę oferowaną im w ustawie gwarancyjnej, Stolica Apostolska musiała oprzeć swoje finanse w dużej mierze na datkach i kredytach. Głównym źródłem utrzymania stało się zorganizowane na nowo świętopietrze.

Jednocześnie rozwój kolei sprawił, że do Rzymu zaczęły masowo docierać ogromne rzesze pielgrzymów. Papież Leon XIII celowo ogłaszał lata jubileuszowe (w 1879, 1881, 1886 i 1900 roku), co przyciągało wielkie tłumy (tylko w roku 1900 do Rzymu przybyło 300 tysięcy pątników). Traktowano te pielgrzymki jako formę manifestacji poparcia dla „więźnia Watykanu”, a równocześnie otworzyło to nowe, bardzo stabilne źródło dochodów dla Stolicy Apostolskiej.

Ponieważ papieże nie mogli opuszczać Watykanu, odcięci zostali również od swoich tradycyjnych letnich rezydencji i willi (takich jak Castel Gandolfo). Z tego powodu Leon XIII nakazał przebudowę oraz poszerzenie Ogrodów Watykańskich, gdzie wytyczono wiele nowych, urokliwych alejek, wzniesiono pawilony, a nawet zbudowano z darów wiernych kopię groty z Lourdes.

Traktaty laterańskie mały|Pius XI udzielający w 1922 roku błogosławieństwa Urbi et Orbi z zewnętrznego balkonu bazyliki św. Piotra. Był to pierwszy taki gest od 1870 roku Trwający niemal 60 lat wielki pat polityczno-religijny między Stolicą Apostolską a Królestwem Włoch (nazywany w historiografii kwestią rzymską) zaczął słabnąć za pontyfikatu papieża Benedykta XV. Wyraźny przełom nastąpił jednak po wyborze Piusa XI w 1922 roku, kiedy to nowy papież w symbolicznym geście – po raz pierwszy od 1870 roku – wyszedł na zewnętrzną loggię bazyliki św. Piotra, by udzielić błogosławieństwa Urbi et Orbi tłumom zgromadzonym na placu.

Okres dobrowolnej „niewoli” zakończył się ostatecznie 11 lutego 1929 roku. Wtedy to podpisane z rządem Benito Mussoliniego traktaty laterańskie powołały do życia nowe suwerenne mikropaństwo, Watykan, a Stolica Apostolska oficjalnie uznała Królestwo Włoch z Rzymem jako stolicą. W grudniu tego samego roku papież Pius XI uroczyście opuścił terytorium Watykanu, by po raz pierwszy od ponad pół wieku udać się na mszę do swojej własnej katedry – bazyliki św. Jana na Lateranie. W kolejnych latach papieże powrócili też do tradycji regularnych letnich podróży do pozamiejskiej rezydencji w Castel Gandolfo.

Zobacz też Kwestia rzymska Państwo Kościelne Ustawa gwarancyjna

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Historia Watykanu Kategoria:Historia papiestwa Kategoria:Stosunki międzynarodowe Stolicy Apostolskiej Kategoria:Historia Włoch Kategoria:Prawo kanoniczne