Sir James Mann Wordie (ur. 26 kwietnia 1889 w Glasgow, zm. 16 stycznia 1962 w Cambridge) – szkocki geolog, glacjolog i badacz polarny.
Uczestnik i główny geolog Imperialnej Wyprawy Transantarktycznej (1914–1917) pod kierownictwem Ernesta Shackletona (1874–1922). Jeden z czołowych organizatorów brytyjskich badań polarnych – kierował licznymi ekspedycjami arktycznymi, wspierał brytyjskich badaczy polarnych (m.in. Viviana Fuchsa (1908–1999), Pata Bairda (1912–1984)) i przyczynił się do rozwoju instytucji naukowych, przede wszystkim Scott Polar Research Institute w Cambridge oraz Królewskiego Towarzystwa Geograficznego (ang. Royal Geographical Society), któremu przewodniczył w latach 1951–1954.
Jego działalność naukowa obejmowała badania geologiczne, geomorfologiczne i glacjologiczne obszarów polarnych, przede wszystkim Grenlandii, Svalbardu i Ziemi Baffina.
Życiorys James Mann Wordie urodził się 26 kwietnia 1889 roku w Glasgow jako syn Jamesa Wordiego, prowadzącego firmę transportową oraz Jane Catherine Mann. Po ukończeniu Glasgow Academy, podjął studia geologiczne na University of Glasgow uzyskując stopień BSc w 1910 roku. Następnie studiował geologię w St John’s College w University of Cambridge, gdzie również zdobył BSc w 1914 roku. Jako nastolatek podczas wakacji rodzinnych w Szwajcarii odbył swoją pierwszą wspinaczkę, później wspinał się na wieżę St John’s College.
W 1913 roku po 12. Międzynarodowym Kongresie Geologicznym w Toronto uczestniczył w wyjeździe do Jukonu i do Yakutat Bay, po raz pierwszy udając się w region polarny. Po powrocie pracował nad pracą końcową w Sedgwick Museum of Earth Sciences przy University of Cambridge, gdzie członkowie ekspedycji Roberta F. Scotta (1868–1912) opracowywali swoje materiały. Wówczas poznał polarników Charles’a Wrighta (1887–1975), Franka Debenhama (1883–1965) i Raymonda Priestley’a (1886–1974), a Debenham i Priestley przyczynili się do jego zainteresowania obszarami polarnymi. Priestley zarekomendował Wordiego Ernestowi Shackletonowi (1874–1922), który na początku drugiej dekady XX wieku rozpoczął przygotowania do nowej, ambitnej wyprawy, której celem było pierwsze w historii przejście przez kontynent antarktyczny od Morza Weddella do Morza Rossa i który poszukiwał geologa dla swojej ekspedycji.
Imperialna Wyprawa Transantarktyczna (1914–1916) W 1914 roku Wordie został geologiem Imperialnej Wyprawy Transantarktycznej organizowanej przez Ernesta Shackletona (1874–1922).
W ramach tego przedsięwzięcia utworzono dwie niezależne grupy: pierwsza – Grupa Morza Weddella (ang. Weddell Sea Party) pod kierownictwem Shackletona – miała przejść od Morza Weddella przez biegun południowy do cieśniny McMurdo Sound na Morzu Rossa, a druga – Grupa Morza Rossa (ang. Ross Sea Party) dowodzona przez Aeneasa Mackintosha (1879–1916) – miała założyć bazę w McMurdo Sound, rozstawić składy zaopatrzenia dla Shackletona idącego od bieguna na północ, a następnie wyjść naprzeciw ekipie trawersującej kontynent i spotkać ją na Lodowcu Beardmore’a.
thumb|120px|Tonący „Endurance” (1915) Wordie znalazł się w Grupie Morza Weddella, pełniąc również funkcję szefa sztabu naukowców na statku grupy „Endurance”. W grudniu 1914 roku statek wpłynął w szeroki pas paku lodowego, a w styczniu 1915 roku na dobre utknął w lodzie. Próba uwolnienia jednostki nie powiodła się a uwieziony w lodzie „Endurance” stał się bazą na zimę. Wordie zaadaptował program badań zaplanowanych na lądzie do niepodziewanych warunków i w okresie od grudnia 1914 do października 1915 roku prowadził badania dna morza oraz odczyty temperatury wody na różnej głębokości, zbierał próbki wody morskiej i prowadził badania lodu morskiego. Po tym jak statek zaczął przeciekać, Shackleton wydał rozkaz jego opuszczenia. „Endurance” wkrótce został zmiażdżony i zatonął, a ekspedycja przez wiele miesięcy obozowała na lodzie. W końcu udało im się dopłynąć na trzech szalupach uratowanych ze statku do wyspy Elephant Island.
320px|left|thumb|Grupa Elephant Island (ang. Elephant Island party) – w rzędzie pierwszym: Charles Green (1888–1974), Frank Wild (1873–1939), Walter How (1885–1972), Alfred Cheetham (1866–1918), Leonard Hussey (1891–1964), Rickinson, William Lincoln Bakewell (1888–1969), w rzędzie drugim: Lionel Greenstreet (1889–1979), James McIlroy (1879–1968), George Marston (1882–1940), James Wordie, Reginald W. James (1891–1964), Albert Ernest Holness (1892–1924), Hubert Hudson (1886–1942), William Stephenson (1889–1953), McLeod, Robert Clark (1882–1950), Thomas Orde-Lees, Kerr, Alexander Macklin (1889–1967) (10 Maja 1916); zdjęcie autorstwa Franka Hurleya (1885–1962)
Shackleton wraz z pięcioma innymi uczestnikami wyprawy wybrał się jedną z szalup po pomoc do Georgii Południowej, Wordie pozostał na wyspie, gdzie kontynuował badania nad lodem morskim, które opublikował w 1921 roku w pracy „Natural history of the pack ice as observed in the Weddell Sea”. Cieszył się popularnością, ponieważ regularnie wymieniał swoje racje tytoniu na okazy skał zbierane przez innych. Przez innych członków wyprawy nazywany był Jockem. 26 okazów skał (fyllitów maficznych) przywiezionych przez Wordiego znajduje się w zbiorach Hunterian Museum and Art Gallery w Glasgow.
Grupa Shackletona pokonała 1300 km przez otwarte wody a następnie przeprawiła pieszo przez góry Georgii Południowej, zanim dotarła do bazy wielorybników. Shackleton bezzwłocznie podjął próby dotarcia do 22 członków załogi pozostałych na Elephant Island, jednak dopiero czwarta próba się powiodła. 30 sierpnia 1916 roku udało się dotrzeć do wyspy i podjąć wszystkich pozostałych członków załogi. Mężczyźni przeżyli na Elephant Island 4 miesiące (105 dni), żyjąc pod dwoma odwróconymi do góry dnem łodziami, zmagając się z niedoborami żywności i problemami zdrowotnymi. Grupą dowodził Frank Wild, motywując wszystkich do walki o przeżycie i pracy na rzecz grupy.
Za swój wkład w wyprawę, Wordie został odznaczony srebrnym Medalem Polarnym.
I wojna światowa Po powrocie z Antarktydy w 1916 roku, Wordie wstąpił do Royal Artillery i służył w randze porucznika na froncie we Francji. W kwietniu 1918 roku został ranny w nogę podczas walk pod Armentières w trakcie bitwy nad Lys. Po wojnie powrócił do Cambridge w 1919 roku i zaczął prowadzić wkłady z geologii. Opublikował wówczas trzy artykuły naukowe na podstawie badań przeprowadzonych w trakcie wyprawy, m.in. na temat ruchu lodu na Morzu Weddella.
Wyprawy arktyczne Po powrocie do Cambridge ponownie zajął się badaniami obszarów polarnych. W 1919 i 1920 roku sprawował funkcję głównego geologa i zastępcy dowódcy – Williama Speirsa Bruce’a (1867–1921) – podczas wypraw na Spitsbergen dla Scottish Spitsbergen Syndicate. Poszukiwano tam ropy naftowej, której jednak nie znaleziono, odkryto natomiast złoża węgla kamiennego. Wordie wspiął się wówczas na Monacofjellet (1084 m n.p.m.) – najwyższy szczyt na Ziemi Księcia Karola.
Od 1921 roku, przez prawie dwie dekady, prowadził własne wyprawy arktyczne. W 1921 roku dowodził ekspedycją na arktyczną wyspę Jan Mayen celem badań z zakresu biologii, glacjologii i geologii. Wówczas dokonano również wejścia na wulkan Beerenberg (2277 m n.p.m.) . W 1923 roku ożenił się z Gertrude Henderson. W tym samym roku poprowadził wyprawę do wschodniej Grenlandii, jednak ciężkie warunki lodowe uniemożliwiły dotarcie do celu. Udało się to podczas kolejnych wyprawy Wordiego w 1926 i 1929 roku. W 1929 roku Wordie wraz z czterema innymi polarnikami zdobył szczyt Petermann Bjerg na Ziemi Króla Chrystiana X.
W 1934 roku poprowadził wyprawę na Morze Baffina do Zatoki Melville’a na północno-zachodnim wybrzeżu Grenlandii celem dotarcia na Kap York i popłynięcia dalej na Wyspę Ellesmere’a. Ekspedycja składała się z ornitologów, geologów i archeologów. Ciężkie warunki lodowe uniemożliwiały początkowo dotarcie do wyspy – uczestnicy podjęli prace badawcze w Upernaviku, a następnie przepłynęli Zatokę Baffina i przez miesiąc mapowali fiord Arviqtujuq Kangiqtua (dawn. Eglinton Fiord) i Kangiqtugaapik (dawn. Clyde Inlet). Do Wyspy Ellesmere’a Wordie dotarł natomiast podczas wyprawy w 1937 roku. Ekspedycja zmapowała obszar i przeprowadziła badania geologiczne oraz archeologiczne. Meteorolog Edmund Dymond (1901–1953) i fizyk Hugh Carmichael przeprowadzili wówczas pionierskie badanie promieniowania kosmicznego.
thumb|210px|right|Wordie House na Winter Island (2014) Podczas II wojny światowej pracował dla wywiadu brytyjskiej marynarki wojennej. Kierował przygotowaniem tzw. Blue books – podręczników geograficznych dla potrzeb wywiadu. Następnie był zaangażowany w tajną operację Tabarin w latach 1943–1945, której celem było utworzenie stałych baz na strategicznie ważnym Półwyspie Antarktycznym. Jedna ze stacji położona na Winter Island została nazwana na jego cześć Wordie House i później wpisana na listę historycznych miejsc i pomników w Antarktyce (ang. Historic Sites and Monuments in Antarctica)) jako HSM 62: Base F (Wordie House), Winter Island.
W latach 1946–1947, pełniąc funkcję doradcy Falkland Islands Dependencies Survey i przewodniczącego jej komitetu naukowego, powrócił na Antarktydę, odwiedzając Orkady Południowe, Szetlandy Południowe oraz Ziemię Grahama w północnej części Półwyspu Antarktycznego.
Jego ostatnia podróż w region Arktyki miała miejsce w 1954 roku, kiedy poleciał odwiedzić brytyjską ekspedycję do północnej Grenlandii.
Instytucje naukowe W 1921 roku Wordie został wybrany członkiem (ang. fellow) St John'S College w Cambridge, gdzie w latach 1921–1925 był dyrektorem studiów geograficznych. Następnie pełnił kolejno funkcje opiekuna akademickiego (ang. Tutor), starszego opiekuna akademickiego (ang. Senior Tutor) i rektora (ang. President), by w 1952 roku zostać rektorem całego college'u (ang. Master of the College) – funkcję tę piastował aż do przejścia na emeryturę w 1959 roku. Wspierał brytyjskich badaczy polarnych, m.in. Viviana Fuchsa (1908–1999) czy Pata Bairda (1912–1984).
Był członkiem-założycielem komitetu zarządzającego Scott Polar Research Institute w Cambridge, któremu przewodniczył w latach 1937–1955. W latach 1923–1949 był członkiem komitetu ds. odkryć w (ang. Colonial Office), który wspierał badania oceanograficzne na Oceanie Południowym, udostępniając m.in. dwa statki „Discovery I” i „Discovery II”.
W latach 1951–1954 przewodniczył Królewskiemu Towarzystwu Geograficznemu (ang. Royal Geographical Society) a latach 1953–1956 British Mountaineering Council. W 1955 roku pełnił funkcję przewodniczącego komitetu przygotowującego Międzynarodowy Rok Geofizyczny.
Z ramienia Królewskiego Towarzystwa Geograficznego nadzorował udaną wyprawę Edmunda Hillary’ego (1919–2008) i Tenzinga Norgaya (1914–1986) na Mount Everest w 1953 roku oraz był członkiem komitetu organizacyjnego Transantarktycznej Ekspedycji Wspólnoty Narodów Viviana Fuchsa.
Wordie zgromadził jedną z największych kolekcji polarnych, która liczyła ponad 4600 obiektów – po przejściu na emeryturę, w całości przekazał ją Bibliotece Narodowej Szkocji, której również podarował własne dzienniki, fotografie i korespondencję.
Wordie zmarł 16 stycznia 1962 roku w Cambridge. Spoczął w grobie rodzinnym w Stirling.
Członkostwa 1921 – Royal Geographical Society 1922 – Royal Scottish Geographical Society American Geographical Society
Nagrody, wyróżnienia i odznaczenia Srebrny Medal Polarny 1926 – Royal Society of Edinburgh Bruce Prize 1933 – Founder's Medal Royal Geographic Society 1947 – Komandor Orderu Imperium Brytyjskiego 1944 – Komandor Orderu Świętego Olafa 1952 – Charles P. Daly Medal American Geographical Society
W 1957 roku brytyjska królowa Elżbieta II uhonorowała Wordiego tytułem szlacheckim.
Upamiętnienie Na cześć Wordiego nazwano następujące obiekty geograficzne: na Antarktydzie: Lodowiec Szelfowy Wordiego, który pokrywa obszar Wordie Bay nunatak w Ziemi Enderby – Wordie Nunatak Wordie Caldera górę podwodną w Cieśninie Bransfielda – Wordie Seamount w Arktyce: