Prezydent Rzeszy () – urząd głowy państwa w Republice Weimarskiej i III Rzeszy w latach 1919–1945.
thumb|Były Pałac Prezydenta Rzeszy przy Wilhelmstraße 73 w Berlinie
Pozycja ustrojowa urzędu Charakter urzędu i geneza ustrojowa Urząd prezydenta Rzeszy został wprowadzony na mocy ustawy (niem. Gesetz über die vorläufige Reichsgewalt) z 10 lutego 1919 uchwalonej przez (niem. Nationalversammlung) bezpośrednio po jego ukonstytuowaniu się. Ustawa ta przewidywała wybór prezydenta Rzeszy przez Zgromadzenie Narodowe absolutną większością głosów, a jego okres urzędowania miał trwać do wyboru nowego prezydenta Rzeszy na podstawie przyszłej konstytucji.
Pół roku później Zgromadzenie Narodowe ukończyło prace nad przygotowaniem ustawy zasadniczej – konstytucja weimarska z 11 sierpnia 1919 określiła zasady wyboru prezydenta Rzeszy i jego funkcje w artykule 41 i następnych. Na jej mocy wyboru głowy państwa dokonywano w drodze wyborów powszechnych, a więc przy osobistym stawiennictwie wyborcy-elektora w lokalu wyborczym (art. 41 ust. 1). Tego rodzaju rozwiązanie powoduje, że na mandat do sprawowania władzy, pochodzący bezpośrednio z woli wyborców, powoływać się może nie tylko parlament, ale i głowa państwa. W ten sposób ukształtowano ustrój o charakterze semiprezydenckim, w którym klarowny trójpodział władz ulega deformacji w ten sposób, że głowa państwa uzyskuje uprawnienia, które w klasycznym modelu demokracji parlamentarno-gabinetowej przysługują parlamentowi i rządowi. Wbrew powszechnemu przekonaniu, jakoby absolutnym prekursorem tego rozwiązania była V Republika Francuska, model ten narodził się już po I wojnie światowej równocześnie w Niemczech i Finlandii, stanowiąc trzecią – pośrednią między systemem parlamentarno-gabinetowym i prezydenckim – formę rządów w systemach demokratycznych. Główną przyczyną ukształtowania tak silnej pozycji urzędu, znacznie potężniejszej niż w klasycznym systemie parlamentarnym, była silna tradycja rządów monarchicznych – prezydent miał stanowić republikańską namiastkę cesarza (niem. Ersatz-Kaiser).
Procedura wyboru i kadencja Do wyboru prezydenta wymagano uzyskania bezwzględnej większości głosów. Jeżeli żaden z kandydatów nie uzyskał takiej większości, zarządzano nowe wybory (drugą turę głosowania). W drugiej turze wyborów mogli brać udział kandydaci niezgłoszeni w pierwszej turze, a do uzyskania mandatu wystarczała zwykła większość głosów. Kadencja prezydenta trwała siedem lat.
Kompetencje wobec parlamentu Prezydent Republiki Weimarskiej został wyposażony w znaczące kompetencje, pozwalające na równoważenie pozycji ustrojowej Reichstagu. Dotyczyły one w szczególności możliwości zablokowania wejścia w życie ustawy uchwalonej przez parlament. Działając na podstawie art. 70 Konstytucji z 1919 r. prezydent podpisywał ustawy, które zostały uchwalone zgodnie z konstytucją. Wobec braku sądu konstytucyjnego prezydent stawał się w ten sposób jedynym „strażnikiem konstytucji”, władnym do oceny zgodności z konstytucją ustaw uchwalanych przez Reichstag nie tylko pod względem formalnym, ale również i materialnym.
W świetle art. 25 ust. 1 Konstytucji z 1919 r. prezydent Republiki Weimarskiej mógł rozwiązać Reichstag, nie musząc się przy tym liczyć ze stanowiskiem jakiegokolwiek innego organu państwowego, w czym należy upatrywać potężnego umocnienia jego pozycji ustrojowej. Jedynym formalnym ograniczeniem w tym zakresie było to, że izbę mógł rozwiązać „tylko jeden raz z tego samego powodu”. W praktyce politycznej regułę tę jednak niezwykle łatwo było obejść – wystarczyło sformułować uzasadnienie w odmienny sposób. Prezydent mógł w ten sposób przedstawiać coraz to nowe przyczyny, aby w świetle prawa uzasadnić ponowne rozwiązanie izby – co pozwalało na regularne powtarzanie tego kroku. Zarządzone w wyniku rozwiązania Reichstagu przedterminowe wybory musiały się odbyć najpóźniej 60. dnia po rozwiązaniu izby (art. 25 ust. 2). Pod względem terminowym nie zachodziła tu żadna różnica w porównaniu z normalnym przypadkiem upływu czteroletniej kadencji Reichstagu – zgodnie bowiem z art. 23 ust. 1 Konstytucji wybory parlamentarne również odbywały się w ciągu 60 dni od zakończenia kadencji. Podobnie analogicznie wyglądała kwestia zebrania się nowo wybranej izby: w przypadku rozwiązania Reichstagu, tak samo jak przy zwykłym upływie kadencji (zgodnie z art. 23 ust. 2 Konstytucji), termin na zwołanie posiedzenia wynosił 30 dni. Poza odpowiedzialnością konstytucyjną prezydenta nie było w konstytucji weimarskiej mechanizmów, które pozwalałyby na merytoryczną weryfikację decyzji o rozwiązaniu Reichstagu, co – w połączeniu z łatwością omijania ograniczeń formalnych – stało się jedną z najistotniejszych przyczyn kryzysu ustrojowego Republiki Weimarskiej.
Kompetencje wobec rządu Działając na podstawie art. 53 konstytucji prezydent Republiki Weimarskiej powoływał i odwoływał szefa rządu (kanclerza Rzeszy), zaś na jego wniosek – poszczególnych ministrów. Decyzja prezydenta w przedmiocie powołania kanclerza i ministrów nie była uzależniona – przynajmniej z formalnego punktu widzenia – od stanowiska frakcji parlamentarnych; konstytucja weimarska nie wymagała od powołanego gabinetu uzyskania wotum zaufania ze strony Reichstagu. Zgodnie z art. 54 ust. 2 konstytucji relacje rządu z izbą opierały się na mechanizmie negatywnym: każdy członek rządu musiał ustąpić, jeżeli Reichstag w sposób wyraźny wycofał swoje zaufanie poprzez uchwalenie wotum nieufności (kanclerzowi lub poszczególnym ministrom). W ten sposób rząd ponosił podwójną odpowiedzialność polityczną – zarówno przed parlamentem, jak i przed prezydentem, który mógł w każdej chwili odwołać cały gabinet (w przypadku poszczególnego ministra, dymisja wymagała jednak formalnego wniosku kanclerza). Jeżeli członkowie rządu posiadali stabilne zaplecze parlamentarne, wpływ prezydenta na kształt i działalność gabinetu był ograniczony. Możliwość uchwalenia wotum nieufności kanclerzowi lub ministrowi powodowała, że wynik konsultacji głowy państwa z frakcjami parlamentarnymi miał kluczowe znaczenie dla politycznego oblicza gabinetu. Jednak w warunkach głębokiego rozdrobnienia politycznego i braku możliwości zbudowania trwałej większości parlamentarnej, w schyłkowym okresie Republiki Weimarskiej praktyka ta doprowadziła do powoływania tzw. (niem. Präsidialkabinette). Były to rządy mniejszościowe, które nie opierały się na większości w Reichstagu, lecz wyłącznie na zaufaniu głowy państwa. Gabinet taki mógł funkcjonować tak długo, dopóki Reichstag nie zdołał zebrać większości, aby przegłosować mu wotum nieufności.
Zgodnie z art. 50 Konstytucji wszystkie rozporządzenia i zarządzenia prezydenta – w tym także te dotyczące sił zbrojnych oraz podejmowane w celu przywrócenia porządku publicznego – wymagały dla swej ważności kontrasygnaty kanclerza Rzeszy lub odpowiedniego ministra, który poprzez podpis przejmował polityczną odpowiedzialność za dany akt prawny. Samo udzielenie kontrasygnaty przez kanclerza lub ministra było pozostawione ich swobodnemu uznaniu. Kluczowe zatem w tym aspekcie były stosunki pomiędzy organami egzekutywy. Ówczesna doktryna niemiecka nie uznawała kontrasygnaty za ograniczenie pozycji ustrojowej prezydenta. Wręcz przeciwnie, podkreślała umocnienie w ten sposób roli ustrojowej głowy państwa.
Pozostałe kompetencje Do konstytucyjnych uprawnień prezydenta Rzeszy należały również: reprezentowanie Rzeszy na arenie międzynarodowej i prowadzenie polityki zagranicznej, wypowiadanie wojny i zawieranie pokoju za zgodą Reichstagu (art. 45), zwierzchnictwo nad siłami zbrojnymi (art. 47), prawo łaski (art. 49), powoływanie i odwoływanie urzędników Rzeszy, o ile przepisy szczególne nie stanowiły inaczej (art. 46), zarządzanie referendum w sytuacjach przewidzianych konstytucją, m.in. w przypadku skierowania pod głosowanie ludowe ustawy uchwalonej przez Reichstag (kiedy prezydent podjął taką decyzję), na wniosek wyborców ws. projektu ustawy (art. 73), a także w sytuacji, gdy zgłosił sprzeciw wobec ustawy Reichstagu i spór nie został rozstrzygnięty (art. 74).
Zasady odpowiedzialności Konstytucja weimarska znała, rzadko spotykany w parlamentarnych systemach rządów, mechanizm odpowiedzialności politycznej głowy państwaK. Stern, Das Staatsrecht der Bundesrepublik Deutschland, t. V: Die geschichtlichen Grundlagen des Deutschen Staatsrechts, München 2000, s. 597–598.. Prezydent mógł zostać złożony z urzędu przed końcem kadencji pod dwoma warunkami. Najpierw musiała zostać podjęta przez Reichstag większością 2/3 głosów uchwała w sprawie zarządzenia referendum w przedmiocie złożenia prezydenta z urzędu. W okresie między przyjęciem przez Reichstag wniosku o referendum i dniem referendum prezydent był zawieszony w sprawowaniu swojego urzędu. Oznaczało to, że był on w tym czasie z mocy ustawy pozbawiony możliwości wykonywania urzędu. Znajdował zatem zastosowanie art. 51 Konstytucji traktujący o zastępowaniu prezydenta przez kanclerza. W referendum za usunięciem prezydenta musiała się wypowiedzieć zwykła większość osób posiadających czynne prawo wyborcze w wyborach do Reichstagu. Jeżeli jednak prezydent nie został odwołany, izba ulegała rozwiązaniu. Inaczej było w przypadku podjęcia przez prezydenta decyzji o rozwiązaniu izby. Nie ponosił on politycznego ryzyka związanego z tym aktem, chyba że w nowo wybranym parlamencie wyklarowałaby się większość gotowa do zarządzenia referendum w sprawie odwołania prezydenta, ewentualnie pociągnięcia go do odpowiedzialności konstytucyjnej lub karnej.
Prezydent mógł być pociągnięty do odpowiedzialności konstytucyjnej przed (niem. Staatsgerichtshof) ze względu na zawinione naruszenie konstytucji lub ustaw Rzeszy. Oprócz tego Reichstag mógł wyrazić zgodę na pociągnięcie prezydenta do odpowiedzialności karnej, którą ponosił przed zwykłym sądem. Jeżeli sąd orzekłby pozbawienie praw wyborczych, nastąpiłoby wygaśnięcie mandatu prezydenta.
Uprawnienia nadzwyczajne (art. 48) Jednym z najbardziej znanych i kluczowych przepisów konstytucji weimarskiej był art. 48, który przyznawał prezydentowi Rzeszy szerokie uprawnienia nadzwyczajne. Na jego podstawie, w przypadku gdy któryś z krajów związkowych nie spełniał obowiązków nałożonych na niego przez konstytucję lub ustawę Rzeszy, prezydent miał prawo zmusić go do ich wykonania przy pomocy sił zbrojnych (Reichswehry). Przepis ten dawał mu również uprawnienia do interwencji w sytuacji zagrożenia lub naruszenia porządku i bezpieczeństwa publicznego. W tym celu prezydent mógł wydawać niezbędne zarządzenia, w tym przejściowo zawieszać – całkowicie lub częściowo – kluczowe prawa obywatelskie gwarantowane w konstytucji. Obejmowało to ograniczenie: wolności osobistej (art. 114), nietykalności mieszkania (art. 115), tajemnicy korespondencji, poczty, telegrafu i telefonu (art. 117), wolności słowa, prasy i wyrażania poglądów (art. 118), wolności zrzeszania się i zgromadzeń (art. 124) oraz prawa własności (art. 153). W praktyce Republiki Weimarskiej rozporządzenia wydawane na podstawie art. 48 zyskały moc równą ustawom parlamentarnym i miały możliwość przełamywania, zmiany, a nawet uchylania obowiązujących przepisów zwykłych ustaw. Wszystkie zarządzenia podjęte na mocy art. 48 prezydent musiał niezwłocznie przedstawić Reichstagowi, który mógł je uchylić. Szczegółowy tryb stosowania tych przepisów miała określić osobna ustawa, do której uchwalenia przez parlament jednak nigdy nie doszło, co pozostawiło prezydentowi pełną swobodę interpretacji.
Częstotliwość sięgania po art. 48 odzwierciedlała niestabilność polityczną i kryzysy państwa:
W burzliwym okresie początkowym (1919–1925) przepis ten zastosowano 136 razy. W latach stabilizacji (1925–1930) zastosowano go zaledwie 9 razy. W schyłkowym okresie republiki (1930–1932), wraz z nadejściem wielkiego kryzysu i rządów gabinetów prezydenckich, art. 48 użyto aż 109 razy, co drastycznie ograniczyło prace parlamentu i doprowadziło do rządów za pomocą dekretów.