Pleśń świata – krótka nowela z elementami fantastycznymi Bolesława Prusa z 1884 roku, wykorzystująca motyw porostów jako metaforę ludzkiej cywilizacji. Jest zaliczana do najbardziej oryginalnych krótkich utworów Prusa i interpretowana jako refleksja nad pozytywizmem, nauką oraz miejscem człowieka w świecie.

Historia Prawdopodobnie utwór powstał pod koniec 1883 roku. Został opublikowany po raz pierwszy w „Kurierze Warszawskim” nr 1 z 1 stycznia 1884 roku. Był przedrukowany m.in. w Szkicach i obrazkach (1885) i w pismach zebranych autora w latach późniejszychTeresa Tyszkiewicz, Bolesław Prus, w: Dawni pisarze polscy od początków piśmiennictwa do Młodej Polski. Przewodnik biograficzny i bibliograficzny, tom III: Mia–R (koordynacja całości Roman Loth), Warszawa 2002, s. 301..

Utwór został przetłumaczony na język angielski, czeski, rosyjski, rumuński, i włoski. Jedno z pierwszych tłumaczeń na angielski było błędne (tłumacz pomylił słowa pleśń i pieśń, tłumacząc tytuł jako „Song of the World” – dosł. pieśń świata). Poprawnie utwór przetłumaczył (jako „Mold of the Earth”), w 1995, .

Fabuła Narrator wspomina rozmowę z botanikiem, który podczas pobytu w Puławach i odwiedzin tamtejszej Świątyni Sybilli objaśnia mu, że porastające kamień porosty nie są martwą materią, lecz społecznościami żywych organizmów. Badacz opisuje ich rozwój, rozmnażanie, kolonizację nowych obszarów oraz walkę o przestrzeń, podkreślając jednak, że wszystkie te procesy zachodzą mechanicznie, bez świadomości, uczuć i życia duchowego.

Kilka lat później narrator ponownie odwiedza to miejsce. Spotkany nocą botanik przenosi go w tajemniczą wizję, w której Ziemia ukazuje się jako niewielki glob pokryty wielobarwnymi plamami przypominającymi porosty. Plamy symbolizują ludzkie społeczeństwa, których rozwój, ekspansja i wzajemna rywalizacja przebiegają w sposób analogiczny do obserwowanych wcześniej organizmów.

Gdy narrator pyta o miejsce sztuki, wiedzy, uczuć i ludzkiej świadomości w tym obrazie dziejów, botanik odpowiada jedynie szyderczym śmiechem. Wizja dobiega końca, a narrator domyśla się, że jego tajemniczy przewodnik nie był zwykłym uczonym, lecz istotą o nadludzkiej naturze.

Analiza Pleśń świata jest zwykle klasyfikowana jako nowela. Maciej Gloger nazwał go „miniaturą literacką” (utwór jest bardzo krótki). T. Kasparek zwraca uwagę na wyjątkowo skondensowaną formę Pleśni świata, której zwięzłość wzmacnia poetycki charakter utworu i jedność artystycznego efektu; styl ten uznał za podobny do jego amerykańskiego współczesnego Ambrose’a Bierce’a. Zygmunt Szweykowski zaliczał Pleśń świata do grupy krótkich utworów Prusa z 1884 roku, obok Żywego telegrafu i Cieni, które określał jako „kapitalne szkice rozległej filozoficzno-moralnej lub dające syntezę krzywizn życiowych kilkoma pociągnięciami pióra”. Agnieszka Kluba zauważa natomiast, że utwory te można rozpatrywać nie tylko jako nowele, lecz również jako odmianę poematu prozą.

Utwór zaliczany jest do grupy fantastycznych utworów Bolesława Prusa. Należy również do najbardziej nietypowych krótkich form jego autorstwa, łącząc realistyczną narrację z fantastyką, przypowieścią filozoficzną i refleksją nad światopoglądem pozytywistycznym.

Badacze wiążą pesymistyczny wydźwięk noweli z przełomem światopoglądowym Prusa po upadku redagowanych przez niego „Nowin”. Według Renaty Stachury doświadczenie niepowodzenia pisma mogło wpłynąć na tonację utworu, natomiast Maciej Gloger uznaje Pleśń świata za jeden z pierwszych przejawów antypozytywistycznego zwrotu w twórczości pisarza, zapowiadający jego późniejsze zainteresowanie determinizmem, naturalizmem i metafizyką. Jendak już współcześni Prusowi krytycy zwracali jednak uwagę, że mimo pesymistycznej wizji przedstawionej w Pleśni świata autor nie odrzucał wiary w możliwość moralnego doskonalenia człowieka i społecznego postępu, interpretując utwór raczej jako ostrzeżenie niż wyraz światopoglądowego pesymizmu. Podobnie Barbara Bobrowska uznaje interpretację Szweykowskiego, odczytującą nowelę jako wyraz kryzysu światopoglądowego i pesymizmu Prusa, za uzasadnioną, jednak pisząć też, że utwór ma charakter „tekstu pytań”, a nie jednoznacznego „tekstu odpowiedzi”, dzięki czemu może być odczytywany jako misterium o losach narodów niosące również przesłanie nadziei. Bobrowskiej podkreśla, że narrator rozpoznaje swego rozmówcę jako Szatana, utwór należy rozumieć jako krytykę pokusy zwątpienia.

Według Stachury nowela stanowi literacką polemikę z uproszczonym przenoszeniem praw przyrody na społeczeństwo. Prus wykorzystuje analogię między światem organizmów a ludzką cywilizacją, jednocześnie podważając materialistyczne interpretacje pozytywizmu oraz społeczne zastosowanie darwinowskiej „walki o byt”. Gloger zwraca uwagę, że utwór łączy scjentystyczny opis świata podporządkowanego prawom przyrody z metafizycznym zakończeniem, podważającym możliwość pełnego poznania rzeczywistości wyłącznie za pomocą nauki. Z kolei Agnieszka Paja interpretuje nowelę jako wyraz kryzysu wiary w nieograniczone możliwości nauki oraz jeden z pierwszych przejawów odchodzenia Prusa od jednoznacznie scjentystycznego światopoglądu.

Tajemniczy botanik jest zwykle interpretowany przez badaczy jako szatan, ukrywający się pod maską uczonego i przedstawiający pesymistyczną wizję świata i znaczenia ludzkości. Paja rozwija tę interpretację, widząc w nim specyficznie Lucyfera – „niosącego światło”, który prowadzi bohatera do bolesnego poznania prawdy o ludzkiej kondycji. Badaczka odczytuje ponadto utwór w kontekście biblijnego mitu o wygnaniu z Edenu, interpretując wizję przedstawioną w noweli jako obraz człowieka, który po zdobyciu wiedzy utracił pierwotną harmonię i został skazany na cierpienie. Według Pai wizja świata przedstawionego stanowi również metaforę sytuacji społeczeństwa polskiego po powstaniu styczniowym i rozczarowaniu programem pozytywistycznym. Janina Kulczycka-Saloni doceniła w opowiadaniu sposób wprowadzenia postaci szatana, który uznała za subtelny. Filip zwrócił uwagę, że motyw diabła pojawia się w kilu utworach Prusa; jego sylwetkę w „Pleśni...” – diabła szycercę i melancholika – uznaje za postać romantyczno-modernistyczną, podobną do postaci diabła-tajemniczego anarchistę z noweli „Zemsta”, gdzie podobnie przedstawia on bohaterowi wizję przyszłości świata, charakteryzując się wiedzą o świecie, doświadczeniem i mądrością.

Stachura zwraca uwagę na symbolikę miejsca akcji. Wybór Puław i Świątyni Sybilli przypomina o rozbiorach oraz utracie polskich dóbr kultury, wzmacniając refleksję nad losem społeczeństw podlegających prawom historii. Badaczka interpretuje tytułową pleśń jako symbol rozkładu i pesymizmu, natomiast kamień jako pozornie martwą materię będącą siedliskiem życia; motyw ten zapowiada podobną symbolikę kamienia w Lalce. Bobrowska zwraca natomiast uwagę, że kamień znajdujący się przy Świątyni może nawiązywać do rzeczywistych głazów w puławskim parku oraz do ich bogatej symboliki kulturowej. W jej interpretacji pełni on funkcję miejsca objawienia, swoistego „kamienia runicznego”, na którym zamiast inskrypcji zapisane zostały losy narodów ukazane pod postacią pleśni. Według Bobrowskiej wybór Puław i Świątyni Sybilli uruchamia cały kod kulturowy związany z pamięcią narodową po rozbiorach. Świątynia pełni funkcję symbolicznej „arki pamięci”, dlatego nowela może być odczytywana jako refleksja nie tylko nad losem ludzkości, lecz także nad przyszłością narodu polskiego, a także przesłanie nadziei przeciwstawiające się powierzchownemu pesymizmowi utworu. Dariusz Piechota interpretuje natomiast kamień jako symbol trwałości przyrody, wobec której historia ludzkich społeczeństw ma charakter przemijający.

W utworze wykorzystana została wywodząca się z myśli Herberta Spencera koncepcja społeczeństwa jako organizmu, którą Prus poddaje krytycznej reinterpretacji, podważając mechaniczne przenoszenie praw przyrody na życie społeczne.

W nowszych badaniach utwór interpretowano również z perspektywy i (nature writing). Piechota wskazuje, że obserwacja pleśni pozwala Prusowi ukazać człowieka jako element większego ekosystemu, podlegający tym samym prawom natury co pozostałe organizmy. Według badacza opis świata mikroorganizmów odzwierciedla wpływ darwinowskiej teorii ewolucji i doboru naturalnego, ukazując walkę o przetrwanie jako uniwersalne prawo rządzące zarówno przyrodą, jak i społeczeństwami.

Przypisy

Kategoria:Twórczość Bolesława Prusa Kategoria:Polskie nowele Kategoria:Utwory literackie z 1884 Kategoria:Polskie utwory fantastyczne