Park Krajobrazowy Strunjan (słoweń. Krajinski park Strunjan, wł. Parco naturale di Strugnano) – obszar chroniony na słoweńskim wybrzeżu Morza Adriatyckiego, położony pomiędzy Izolą a Piranem. Obejmuje półwysep Strunjan, przylegający pas morza, część Zatoki Triesteńskiej, klify fliszowe, saliny w Strunjanie, lagunę Stjuža oraz rolniczy krajobraz miejscowości Strunjan.
Park zajmuje powierzchnię 428,6 ha i obejmuje około 4 km wybrzeża. W jego granicach znajduje się 200-metrowy pas przybrzeżnych wód morskich oraz wewnętrzna część zatoki Strunjan. Jest jedynym słoweńskim obszarem chronionym szczebla państwowego, którego granice obejmują również morze.
W obrębie parku wyznaczono trzy obszary objęte dodatkową ochroną: Rezerwat przyrody Strunjan, Rezerwat przyrody Strunjan-Stjuža oraz pomnik przyrody obejmujący aleję sosen przy drodze prowadzącej do Strunjanu.
Położenie i granice
Park znajduje się w południowo-zachodniej Słowenii, na wybrzeżu Adriatyku, na obszarze gmin Piran i Izola. Rozciąga się od zatoki Simon na wschodzie do ujścia potoku Roja i zatoki Strunjan na zachodzie, obejmując lądową część półwyspu, przybrzeżny pas morza oraz wewnętrzną część zatoki w kierunku miejscowości Pacug.
Północną część obszaru tworzą strome klify i naturalne wybrzeże żwirowe, natomiast południowa część obejmuje łagodniejsze zbocza, tarasy rolnicze, dolinę potoku Roja, saliny i lagunę. Zabudowa ma charakter rozproszony i koncentruje się głównie w dolinie oraz na rolniczych zboczach półwyspu.
Obszar obejmuje zróżnicowane środowiska lądowe, słodkowodne, słonawe i morskie. W niewielkiej odległości od siebie występują klify, plaże, dno skaliste i muliste, podwodne łąki, słone mokradła, pola uprawne, winnice, gaje oliwne i zadrzewienia śródziemnomorskie.
Historia ochrony
Park Krajobrazowy Strunjan został utworzony 2 lutego 1990 roku na mocy decyzji gmin Izola i Piran. Celem ochrony było zachowanie wartości przyrodniczych oraz różnorodności biologicznej i krajobrazowej półwyspu, klifów, salin, laguny i przyległych wód morskich.
Po przyjęciu słoweńskiej ustawy o ochronie przyrody w 1999 roku przygotowano nowe podstawy prawne funkcjonowania parku. W 2004 roku rząd Słowenii wydał rozporządzenie ustanawiające Park Krajobrazowy Strunjan jako obszar chroniony szczebla państwowego oraz określające jego granice, reżimy ochronne, zasady zarządzania i kierunki zrównoważonego rozwoju.
Pod koniec 2008 roku utworzono publiczny zakład Javni zavod Krajinski park Strunjan, któremu powierzono zarządzanie obszarem, prowadzenie ochrony przyrody, nadzór, edukację, współpracę z mieszkańcami oraz koordynowanie działalności gospodarczej i turystycznej zgodnie z celami ochronnymi.
W 2019 roku zatwierdzono plan zarządzania parkiem na lata 2018–2027. Dokument określił cele ochrony przyrody i krajobrazu, zasady użytkowania terenu, kierunki rozwoju społeczności lokalnej oraz zadania dotyczące udostępniania obszaru i monitorowania jego zasobów.
W 2019 roku Park Krajobrazowy Strunjan wpisano na listę obszarów specjalnie chronionych o znaczeniu śródziemnomorskim – SPAMI, prowadzoną w ramach systemu ochrony Morza Śródziemnego Programu Środowiskowego ONZ.
Budowa geologiczna i klify
Półwysep Strunjan zbudowany jest przede wszystkim z fliszu środkowoeoceńskiego. Tworzą go powtarzające się warstwy piaskowców, mułowców, margli i zlepieńców, powstałe z osadów odkładanych około 40 mln lat temu w głębokim zbiorniku morskim.
Wskutek ruchów tektonicznych osady zostały wyniesione ponad powierzchnię morza, a następnie poddane erozji. Różna odporność poszczególnych warstw powoduje powstawanie urwisk, nisz, osuwisk, żlebów i charakterystycznych progów skalnych schodzących ku morzu.
Klify osiągają wysokość do około 80 m. Wraz z porośniętą roślinnością górną krawędzią oraz 200-metrowym pasem morza u ich podnóża zostały objęte ochroną jako Rezerwat przyrody Strunjan.
Wybrzeże u podnóża klifów pozostawiono naturalnym procesom abrazji, wietrzenia i osuwania się warstw skalnych. Jest ono częścią najdłuższego zwartego odcinka naturalnego brzegu Zatoki Triesteńskiej pomiędzy włoskim Grado a chorwacką Savudriją.
Morze i wybrzeże
Morska część parku obejmuje 200-metrowy pas wód wzdłuż północnego wybrzeża półwyspu oraz większą część zatoki Strunjan. Występują w niej niemal wszystkie typy dna charakterystyczne dla słoweńskiego wybrzeża, w tym dno skaliste, żwirowe, piaszczyste i muliste.
Na twardym podłożu rozwijają się zbiorowiska glonów i gąbek, natomiast piaszczyste i muliste partie dna zajmują podwodne łąki traw morskich, w tym Cymodocea nodosa. Zróżnicowanie podłoża i warunków świetlnych sprzyja występowaniu licznych gatunków ryb i bezkręgowców dennych.
W wodach parku stwierdzono 83 gatunki ryb, odpowiadające około 45% gatunków odnotowanych w słoweńskiej części Adriatyku. Obszar jest również wykorzystywany przez butlonosy zwyczajne oraz młode żółwie karetta, które w cieplejszych miesiącach żerują w tej części Zatoki Triesteńskiej.
Do zagrożeń dla ekosystemów morskich należą intensywny ruch turystyczny, kotwiczenie jednostek pływających, rybołówstwo przybrzeżne, zanieczyszczenia oraz mechaniczne niszczenie dna i organizmów żyjących w płytkich wodach.
Saliny w Strunjanie
Saliny powstały na równinie aluwialnej u ujścia potoku Roja. Osady naniesione przez ciek podniosły dno doliny i umożliwiły utworzenie płytkich pól solnych, grobli, kanałów i zbiorników służących do zagęszczania wody morskiej.
Sól uzyskuje się przez naturalne odparowywanie wody pod wpływem słońca i wiatru. Woda morska przepływa kolejno przez zbiorniki zasilające, odparowujące i krystalizacyjne, osiągając stopniowo coraz większe zasolenie.
Dna basenów krystalizacyjnych pokrywa warstwa mikrobiologiczna określana jako petola, tworzona przez sinice, glony, minerały i osady. Oddziela ona sól od mulistego podłoża i ogranicza włączanie do kryształów związków żelaza i manganu.
Tradycyjne utrzymywanie przepływu wody i eksploatacja salin są jednocześnie elementem ochrony przyrody. Zróżnicowane zasolenie poszczególnych zbiorników tworzy siedliska halofitów, bezkręgowców, ryb i ptaków wodnych, a zaniechanie prac mogłoby prowadzić do zaniku charakterystycznych mokradeł solnych.
Laguna Stjuža
Laguna Stjuža jest jedyną laguną morską w Słowenii. Powstała przez oddzielenie dawnej zatoki od otwartego morza groblą, a obecnie pozostaje połączona z zatoką za pomocą kanału.
Płytki zbiornik zawiera wodę słonawą, której poziom i zasolenie zależą od dopływu wód morskich, opadów i spływu powierzchniowego. Laguna wraz z salinami tworzy kompleks przybrzeżnych mokradeł objęty ochroną jako Rezerwat przyrody Strunjan-Stjuža.
W lagunie i sąsiednich salinach występują gatunki przystosowane do zmiennych warunków zasolenia. Obszar jest miejscem żerowania, odpoczynku i zimowania ptaków wodnych, w tym czapli, mew, rybitw i kormoranów.
Flora
Na górnej krawędzi klifów i w wąwozach erozyjnych rozwijają się subśródziemnomorskie zarośla i lasy z udziałem chmielograbu europejskiego oraz seslerii jesiennej. W cieplejszych miejscach występują również żarnowiec sitowaty i trzcina pospolita.
Na przylądku Ronek rosną gatunki typowe dla śródziemnomorskiej makii, m.in. mirt zwyczajny i chruścina jagodna. Stanowisko chruściny na półwyspie jest uznawane za jedyne naturalne miejsce występowania tego gatunku w Słowenii.
W obrębie salin i laguny występują słonorośla przystosowane do zasolonego podłoża i okresowego zalewania, natomiast na tarasach rolniczych uprawiane są oliwki, winorośl, warzywa, karczochy i drzewa owocowe.
Fauna
Park stanowi miejsce występowania ptaków związanych z morzem, klifami i terenami podmokłymi. Do gatunków objętych ochroną w ramach obszaru Natura 2000 Strunjan należą mewa czarnogłowa, rybitwa czubata, czapla nadobna i śródziemnomorski podgatunek kormorana czubatego.
Na terenie salin i laguny regularnie obserwowane są również czaple białe, mewy, brodźce i inne ptaki migrujące. Mozaika zbiorników o różnym zasoleniu zapewnia im miejsca żerowania i odpoczynku podczas wędrówek.
Klify tworzą siedliska ptaków gniazdujących na skalnych ścianach, natomiast tradycyjny krajobraz rolniczy sprzyja gatunkom związanym z zaroślami, żywopłotami, sadami i otwartymi terenami uprawnymi.
Krajobraz kulturowy
Krajobraz półwyspu został ukształtowany przez wielowiekowe rolnictwo i produkcję soli. Charakterystyczne są tarasy oddzielone murami z suchego kamienia, niewielkie pola, winnice, gaje oliwne, sady, żywopłoty oraz rozproszona zabudowa gospodarcza.
Saliny, kanały, groble i dawne budynki pracowników dokumentują historię pozyskiwania soli, która należała do najważniejszych dziedzin gospodarki nadmorskich miejscowości Istrii. Zachowanie czynnej produkcji umożliwia podtrzymywanie tradycyjnych metod i utrzymanie ukształtowanego przez człowieka ekosystemu.
Do elementów dziedzictwa kulturowego parku należą również kościół Matki Bożej od Objawienia, zabudowania dawnego klasztoru, kapliczki, gospodarstwa, kamienne mury oraz ślady dawnej kolei wąskotorowej Parenzana.
Natura 2000 i ochrona międzynarodowa
Część parku należy do europejskiej sieci Natura 2000. Obszar specjalnej ochrony ptaków Strunjan, oznaczony kodem SI5000031, zajmuje 187,99 ha i został wyznaczony m.in. dla ochrony mewy czarnogłowej, rybitwy czubatej, czapli nadobnej i kormorana czubatego.
Ochroną w ramach sieci Natura 2000 objęto również siedliska morskie, klify, lagunę, solniska i zbiorowiska roślinności halofilnej. Zachowanie tych środowisk zależy zarówno od ograniczenia presji turystycznej, jak i od utrzymywania tradycyjnej gospodarki solnej i rolniczej.
Włączenie parku do systemu SPAMI w 2019 roku potwierdziło znaczenie jego ekosystemów dla ochrony różnorodności biologicznej Morza Śródziemnego. Obszary tej kategorii są ustanawiane na podstawie protokołu do konwencji barcelońskiej dotyczącego obszarów specjalnie chronionych i różnorodności biologicznej.
Zarządzanie
Parkiem zarządza publiczny zakład Javni zavod Krajinski park Strunjan z siedzibą w Strunjanie. Do jego zadań należą ochrona wartości przyrodniczych i krajobrazu kulturowego, monitorowanie stanu środowiska, nadzór nad przestrzeganiem przepisów, edukacja oraz współpraca z właścicielami gruntów i lokalnymi społecznościami.
Działania zarządu obejmują utrzymywanie infrastruktury hydrotechnicznej salin, ochronę laguny i klifów, regulowanie ruchu turystycznego, prowadzenie centrum informacyjnego oraz organizowanie zwiedzania i programów edukacyjnych.
Plan zarządzania przewiduje łączenie ochrony przyrody z utrzymaniem tradycyjnych sposobów użytkowania ziemi, rozwojem zrównoważonej turystyki oraz poprawą warunków życia mieszkańców parku.
Udostępnianie
Park jest dostępny dla pieszych i rowerzystów, przy czym na terenie rezerwatów poruszanie się jest dozwolone po wyznaczonych trasach. Ścieżki na obszarze klifów oraz wokół laguny i salin przeznaczone są wyłącznie dla ruchu pieszego.
W 2015 roku otwarto okrężną ścieżkę przyrodniczą „Strunjan – portret nad morzem”. Trasa ma 5,3 km długości, rozpoczyna się przy centrum parku na terenie salin i obejmuje 15 stanowisk interpretacyjnych poświęconych przyrodzie, gospodarce solnej i krajobrazowi kulturowemu.
Centrum informacyjne mieści się w odrestaurowanym Domu Solnym. Prezentowana jest w nim wystawa dotycząca morza, klifów, laguny, salin oraz wzajemnych zależności pomiędzy przyrodą i działalnością człowieka.
Park odwiedza około 300 tys. osób rocznie, przy czym ruch koncentruje się w miesiącach letnich. Duża liczba odwiedzających powoduje presję na naturalne plaże, klify, tereny podmokłe i infrastrukturę drogową, dlatego zarząd promuje korzystanie z transportu publicznego, ruchu pieszego i rowerowego.
Przypisy
Kategoria:Parki krajobrazowe Kategoria:Gmina Piran Kategoria:Gmina Izola Kategoria:Istria Kategoria:Morze Adriatyckie Kategoria:Obszary Natura 2000