Wojna o sukcesję węgierską (1490–1492)

Wojna o sukcesję węgierską – wojna rozgrywająca się w latach 1490–1492 pomiędzy pretendentami do tronu węgierskiego – nieślubnym synem Macieja Korwina – Janem Korwinem, królem Niemiec – Maksymilianem Habsburgiem, królem Czech – Władysławem II Jagiellończykiem oraz królewiczem Polski – Janem Olbrachtem. Bezpośrednią przyczyną konfliktu było nieuznanie elekcji Władysława II przez resztę kandydatów. Wojna została zakończona dwoma traktatami pokojami – z Janem Olbrachtem w Koszycach, a z Maksymilianem w Pożoniu (dzis. Bratysława).

Geneza konfliktu Po śmierci Macieja Korwina władzę na Węgrzech objęła rada koronna pod przewodnictwem jego żony, królowej Beatrycze oraz jego nieślubnego syna, Jana Korwina. Zwołano elekcję nowego króla na 17 maja 1490 na pod Pesztem. Uprawnionymi w głosowaniu była arystokracja, duchowieństwo oraz miasta królewskie, które mogły wystawić delegacje po 3-4 przedstawicieli, jednak najważniejszy głos należał do członków rady koronnej, czyli biskupów, możnowładców oraz wysokich urzędników. Głównymi kandydatami do korony węgierskiej byli Jan Olbracht, Władysław II – król Czech, Maksymilian Habsburg – cesarz rzymski oraz Jan Korwin. Jednym z głównych wymagań szlachty wobec kandydata było zerwanie z antymagnacką oraz centralizacyjną polityką Macieja.

Kandydatura Jana Korwina mały|Jan Korwin Maciej Korwin jeszcze za życia próbował zabezpieczyć elekcję dla swojego nieślubnego syna. Po roku 1489 Maciej szukał poparcia dla jego kandydatury u Habsburgów, którzy jednak w rzeczywistości mieli zamiar zagarnąć królestwo Macieja pod swoje panowanie. Dodatkowo możni uznali, że porozumienia ustalone za życia Macieja są nieważne, gdyż elekcja Jana nie została przeprowadzona jeszcze za życia władcy. Szlachta wolała wybrać zagranicznego władcę, gdyż wybór Jana mógł oznaczać utratę ziem imperium zbudowanego przez jego ojca. Beatrycze Aragońska również nie popierała jego kandydatury, ponieważ pragnęła wprowadzić swoje samodzielne rządy lub poślubić sukcesora jej męża. Po śmierci Macieja, kandydaturę Jana pozornie poparli niektórzy biskupi, jednak niewielu z nich zamierzało na niego głosować. Próbował pozyskać poparcie kasztelanów zamków królewskich oraz rozpoczął akcję werbunkową, dzięki której na początku maja dysponował już siłami liczącymi 10 tysięcy zbrojnych. Następnie zabiegał się o poparcie w stolicy apostolskiej. Mimo uwolnienia arcybiskupa , uwięzionego wskutek intryg Beatrycze, papież i jego legaci postanowili zachować ścisłą neutralność, by nie zrazić żadnego pretendenta do tronu. Królewicz posiadał poparcie średniej kadry dowódczej i urzędniczej, którzy liczyli na utrzymanie swoich stanowisk w razie jego elekcji oraz wsparcie księcia Mediolanu. Poselstwo mediolańskie podjęło nieudaną próbę pozyskania poparcia kandydatury Jana u Maksymiliana Habsburga, w zamian za zwrot ziem utraconych w czasach panowania Macieja.

Roszczenia Habsburgów Roszczenia Habsburgów opierały się głównie na postanowieniach traktatu z Sopronu i Wiener Neustadt z 1463 roku, które mówiły o prawach do korony węgierskiej po śmierci Macieja Korwina bez męskiego potomka z prawego łoża. Po śmierci Macieja rozpoczął się konflikt pomiędzy ojcem – Fryderykiem III, arcyksięciem Austrii a synem – Maksymilianem, cesarzem rzymskim. Maksymilian obawiał się, że ojciec mógłby sięgnąć po koronę węgierską. Dodatkowo wieści o śmierci Macieja zaniechały plany Habsburgów wobec interwencji zbrojnej we Francji w związku z inkorporacją Bretanii. 19 kwietnia 1490 cesarz wysłał pismo do stanów Królestwa Węgierskiego, w którym podkreślał ważność postanowień traktatu z Sopronu i Wiener Neustadt oraz przedstawił korzyści idące za jego kandydaturą, m.in. połączenie sił cesarsko-węgierskich w walce z Imperium Osmańskim, czy nadanie i rozszerzenie przywilejów dla stanów. Starano się również o poparcie Jana Korwina i Beatrycze, którym obiecano nienaruszalność ich posiadłości oraz zabezpieczenie dóbr. Następnie Maksymilian wyruszył do Augsburga i Ulm w celu pozyskania pomocy militarnej od książąt Bawarii i Związku Szwabskiego. Mimo początkowej odmowy, cesarzowi udało się zorganizować akcję rekrutacyjną. Na przełomie maja i czerwca doszło do spotkania, na którym Fryderyk zrzekł się swoich planów wobec korony węgierskiej na rzecz swojego syna.

Kandydatury Jagiellonów mały|Władysław II Jagiellończyk Jagiellońskie pretensje do tronu węgierskiego opierały się na prawie dziedzicznym żony Kazimierza Jagiellończyka, Elżbiecie Rakuszance, która była siostrą króla Węgier, Władysława Pogrobowca. Do walki o sukcesję przystąpiło dwóch braci – król Czech Władysław II oraz królewicz Polski Jan Olbracht.

Władysław złożył swoją kandydaturę na króla Węgier pod wpływem czeskich doradców, którzy widzieli w tym szansę na zakończenie sporów terytorialnych pomiędzy Węgrami a Czechami. Było to poprzedzone tajnym porozumieniem pomiędzy czeskimi i węgierskimi możnowładcami, którzy jeszcze przed śmiercią Macieja rozważali jego przyszłościowe powołanie na tron. Kandydatura Władysława II opierała się na koncepcji Macieja o zjednoczeniu Czech i Węgier. 9 kwietnia 1490 do Wiednia przybył biskup Waradyński Jan Filipiec, zwolennik unii czesko-węgierskiej. Budowę poparcia dla Władysława zaczął od przekonania duchownych członków rady koronnej: oraz Tamása Bakócza, a następnie ci trzej biskupi budowali stronnictwo Władysława pozyskując stronników. Następnym zwolennikiem Władysława okazał się palatyn Węgier Stefan Zápolya, z którym zawarto układ zakładający odkupienie od Polski miast spiskich, które miały trafić do majątku Zápolyów oraz dożywotnie przekazanie miasta Kromieryż. 8 maja zwołano sejm w Pradze, który powołał pospolite ruszenie w razie potrzeby interwencji zbrojnej na Węgrzech. Możnowładcom węgierskim z Filipcem na czele udało się przekonać królową Beatrycze, która przekazała 12 tysięcy florenów jako wsparcie elekcji Władysława.

Według relacji dalmatyńskiego duchownego za inicjatywę zaproszenia Jana Olbrachta na tron Węgier odpowiada wojewoda siedmiogrodzki Stefan Batory. Powołując się na rzekome związki Polski z Węgrami oznajmił, że wystarczą siły ilości 300 jezdnych, żeby uzyskać elekcję. Batory poparł Olbrachta nie tylko z powodu konfliktu, jaki był pomiędzy nim a Stefanem Zápolyą, ale również dlatego, że Olbracht i jego mentor Kallimach byli zwolennikami obrony antytureckiej. Oprócz Stefana Batorego, zwolennikami Olbrachta były rody średniej i wyższej szlachty ze Słowacji. Próbowano również uzyskać poparcie hospodara Mołdawii, jednak nie przyniosło to większych rezultatów.

Sejm elekcyjny 1490 Początkowy termin elekcji ustanowiony na 17 maja nie został dotrzymany. Otwarcie obrad ostatecznie nastąpiło 7 czerwca. Zwolennicy Jana Olbrachta, z inspiracji Mikołaja Batorego, ogłosili go królem Węgier poprzez aklamację. W wyniku tego możni ogłosili nieważność wyboru, a elekcję przesunięto w czasie w celu wysłuchania zagranicznych poselstw oraz spóźnionych uczestników obrad. Mimo tego Jan Olbracht uznał to wydarzenie jako prawny punkt wyjścia do swoich roszczeń do tronu węgierskiego. W międzyczasie Stefan Batory, prawdopodobnie przekonany przez Jana Filipca, opuścił obóz Polski i zaczął wspierać Władysława. W następnych dniach wysłuchano poselstw zagranicznych, jednak one nie miały większego znaczenia w wyborze, ponieważ już wtedy wiedziano, że większość elektorów popiera kandydaturę Władysława II. Potajemnie wysłano pismo do króla Czech z wezwaniem do przybycia na Węgry. Początkowo planowano przeprowadzić elekcję 15 czerwca, jednak nieobecność szlachty z południowych Węgier oraz niedostateczna konsolidacja stronnictwa Władysława II skłoniła ich do przełożenia terminu.

Klęska stronnictwa korwinowskiego i elekcja Władysława II 13 czerwca przybyła szlachta z południowych Węgier, początkowo popierająca Władysława. Jednak po zapoznaniu się z warunkami umowy zawartej pomiędzy Janem a radą królewską, która obejmowała ogłoszenie go królem Bośni oraz otrzymanie księstwa Slawonii, Opawy i Liptowa oraz banaty Chorwacji i Dalmacjiksięstwo Slawonii oraz Liptowa i Opawy miał otrzymać dziedzicznie, natomiast banaty Chorwacji i Dalmacji jedynie dożywotnio, zdecydowali się poprzeć kandydaturę Jana. Było to spowodowane terenami, jakie miał otrzymać Jan, a które były w zainteresowaniu możnowładców. Liczyli, że po elekcji Jana na króla Węgier nada im sporne tereny. Magnaci również obawiali się konsekwencji za przemoc i gwałty popełnione za rządów Macieja Korwina. Królewicz zgodził się na wszystkie żądania szlachty. Stronnictwo Jana nie podporządkowało się ostatecznemu werdyktowi Stefana Zápolyi, który wybierał Władysława II na króla Węgier. Następnie skierowali się na południe Węgier, by tam koronować Jana w Székesfehérvárze. Stronnictwo Władysława, dowiedziawszy się o planach popleczników Jana Korwina, wydało im bitwę niedaleko wsi Szabaton. Dzięki wsparciu oddziału jazdy konnej użyczonej przez królową Beatrycze, wojska Korwina zostały zniszczone, a on sam ukrył się zamkach biskupa Peczu. 15 sierpnia zawarto z Janem układ, w ramach którego zrzekł się posiadanych księstw śląskich oraz zachował swoją pozycję na dworze węgierskim.

Ostatnim aktem przed ogłoszeniem Władysława królem Węgier było pozyskanie akceptacji jego kandydatury poprzez małżeństwo z Beatrycze. Po omówieniu warunków umowy, królowa zgodziła się na poślubienie Władysława. 15 lipca 1490 w katedrze św. Jerzego w Peszcie wybrano Władysława II na króla Węgier. Po przeprowadzonej elekcji odesłano poselstwo habsburskie twierdząc, że postanowienia umowy z Wiener Neustadt i Sopronu są nieważne, ponieważ żaden z uczestników elekcji jej nie podpisywał. W odpowiedzi poselstwo austriackie nie uznało wyboru Władysława na króla Węgier.

Przebieg i skutki Wyprawa Jana Olbrachta mały|Jan I Olbracht Dowiedziawszy się o elekcji swojego brata, Jan Olbracht zorganizował wyprawę na Węgry, w trakcie której wydał manifest donoszący o wyborze jego na króla Węgier oraz wzywający mieszkańców do złożenia mu hołdu. Następnie 23 lipca pod Szikszó wydał kolejny manifest skierowany do popierających go szlachciców oraz mówiący o rekompensatach za ziemie w Siedmiogrodzie, w przypadku ich utracenia. 8 sierpnia niedaleko Pesztu pojawiły się zbrojni dowodzeni przez Olbrachta, a następnie, z inicjatywy Władysława, zorganizowano rokowania pomiędzy braćmi, które zakończyły się klęską. W liście skierowanym do miast położonych na północy Węgier, król i rada koronna wezwali do gromadzenia armii i stawiania oporu przeciwnikowi. Olbracht wiedząc, że wojska przeciwnika są dwukrotnie większe, wycofał się spod Pesztu. Stronnictwo Władysława zaproponowało ponowne pertraktacje, w ramach których podpisano rozejm, a Olbracht wycofał swoje oddziały w stronę Hatvanu.

Po około dwóch tygodniach od podpisania rozejmu, Jan Olbracht wznowił działania wojenne oraz zdobył Preszów i Sabinov. Władysław wysłał Jana Filipca do Kazimierza Jagiellończyka, w celu przywołania królewicza do porządku. W odpowiedzi Jagiellończyk poparł roszczenia Olbrachta, argumentując to większymi szansami na podtrzymanie panowania dynastii Jagiellonów na Węgrzech. W październiku wojska polskie rozpoczęły oblężenie Koszyc, od którego odstąpiono. W celu odepchnięcia sił Olbrachta z północnych Węgier, król pozyskał środki od stanów czeskich oraz węgierskich możnowładców. W połowie stycznia 1491 pod Eger zjednoczyły się armie królewskie i zbrojni Stefana Zápolyi.18 stycznia Władysław wydał manifest, w którym nawoływał do połączenia sił opierających się Polakom sił północnych magnatów i armii królewskiej. 9 lutego doszło do bitwy pod Koszycami, która zmusiła królewicza do wycofania swoich wojsk. Po przegranej bitwie Olbracht stracił poparcie swojego ojca.

Pokój koszycki