Bóg – w katolicyzmie jedyny, wieczny i transcendentny Stwórca wszystkich rzeczy widzialnych i niewidzialnych, podtrzymujący stworzenie w istnieniu, najwyższe dobro oraz ostateczny cel człowieka i całej rzeczywistości stworzonejKatechizm Kościoła Katolickiego (dalej: KKK), 199–231.. Nie jest pojmowany jako jeden z bytów należących do świata ani jako bezosobowa siła, lecz jako źródło istnienia, rozumu i wolności, które objawia siebie człowiekowi i wchodzi z nim w relację przymierzaKKK 203–206, 212–213; Walter Kasper, Bóg Jezusa Chrystusa, Wrocław 1996, s. 148–165..
Zgodnie z nauczaniem Kościoła katolickiego Bóg jest jeden co do istoty, natury i substancji, a zarazem istnieje w trzech rzeczywiście odrębnych Osobach: jako Ojciec, Syn i Duch Święty. Każda z Osób jest całym i tym samym Bogiem, a ich odrębność wynika z wzajemnych relacji pochodzenia, nie zaś z podziału boskiej natury (Trójca Święta)KKK 232–267.. Dogmat trynitarny jest w katolicyzmie podstawowym sposobem rozumienia zarówno wewnętrznego życia Boga, jak i Jego działania w historii zbawieniaGilles Emery, The Trinity: An Introduction to Catholic Doctrine on the Triune God, Washington 2011, s. 1–18..
Katolicyzm przyjmuje możliwość poznania istnienia Boga naturalnym światłem rozumu, wychodząc od rzeczy stworzonych, oraz głosi, że pełniejsze poznanie Boga dokonuje się dzięki Objawieniu Bożemu, którego pełnię stanowi osoba i dzieło Jezusa ChrystusaKKK 31–43.Sobór watykański II, konstytucja dogmatyczna Dei Verbum, 2–6.. W nauczaniu katolickim Bóg jest prawdą i miłością, jest „bogaty w miłosierdzie” oraz pozostaje absolutnie różny od stworzeń, choć jest im najgłębiej obecny jako przyczyna ich istnienia i działaniaKKK 214–221, 300–301; por. Ef 2,4 i 1 J 4,8.16..
Terminologia i zakres pojęcia Polski rzeczownik „Bóg” wywodzi się z prasłowiańskiego wyrazu *bogъ. Jest spokrewniony z wyrazami oznaczającymi udział, pomyślność, bogactwo lub tego, kto ich udziela; wskazuje się m.in. na pokrewieństwo z sanskryckim bhaga oraz irańskim baga. W polskim piśmiennictwie chrześcijańskim słowo to służy jako odpowiednik hebrajskich określeń Elohim i tetragramu JHWH, greckiego Theos oraz łacińskiego Deus.
W języku teologicznym wyraz „Bóg” może oznaczać:
jedną boską naturę wspólną Ojcu, Synowi i Duchowi Świętemu; każdą z trzech Osób Boskich, z zachowaniem różnic osobowych; w niektórych tekstach Nowego Testamentu – szczególnie Ojca, gdy Syn i Duch są wymieniani odrębniePor. 1 Kor 8,6; 2 Kor 13,13; Ef 4,4–6; Gilles Emery, The Trinity: An Introduction to Catholic Doctrine on the Triune God, Washington 2011, s. 33–48..
Termin „osoba” w odniesieniu do Trójcy nie jest używany dokładnie w tym samym znaczeniu co we współczesnej psychologii lub socjologii. W terminologii dogmatycznej oznacza Ojca, Syna i Ducha Świętego w ich realnej odrębności relacyjnej. Termin „natura”, „istota” lub „substancja” oznacza natomiast jedyne Bóstwo, które nie jest dzielone między OsobyKKK 251–255..
Określenie Boga jako „osobowego” ma przede wszystkim odróżniać katolickie pojęcie Boga od koncepcji bezosobowej zasady kosmicznej. Nie oznacza ono, że Bóg jest jedną osobą w takim sensie, w jakim osobą jest pojedynczy człowiek. Według dogmatu trynitarnego jeden Bóg istnieje bowiem w trzech OsobachWincenty Granat, Bóg jeden w Trójcy Osób, Lublin 1962, s. 329–354..
Źródła katolickiej nauki o Bogu Katolicka nauka o Bogu opiera się na Piśmie Świętym i Tradycji apostolskiej, których autentycznej interpretacji służy Magisterium Kościoła. Zgodnie z konstytucją Dei Verbum Pismo, Tradycja i Urząd Nauczycielski są ze sobą powiązane, ale nie są sobie tożsameDei Verbum, 7–10; KKK 74–100..
Do najważniejszych źródeł doktrynalnych należą:
księgi Starego i Nowego Testamentu; starożytne wyznania wiary, zwłaszcza Skład apostolski i Nicejsko-konstantynopolitańskie wyznanie wiary; orzeczenia soborów powszechnych, w szczególności soborów w Nicei, Konstantynopolu, Lateranie, Florencji i Watykanie; nauczanie papieskie oraz dokumenty Dykasterii Nauki Wiary; pisma Ojców Kościoła i uznanych teologów, które nie są same w sobie źródłami dogmatu, lecz świadczą o rozwoju jego rozumienia; liturgia, w której wiara Kościoła jest wyznawana, celebrowana i przekazywanaKKK 1124; por. zasada lex orandi, lex credendi..
Nie wszystkie twierdzenia poszczególnych teologów mają jednakowy status doktrynalny. W teologii katolickiej rozróżnia się prawdy zdefiniowane jako dogmaty, nauczanie definitywne, nauczanie zwyczajne oraz opinie należące do swobodnej debaty teologicznej.
Poznanie Boga Naturalne poznanie istnienia Boga Kościół katolicki naucza, że człowiek może dojść do pewnego poznania istnienia Boga za pomocą naturalnego rozumu. Sobór watykański I w konstytucji dogmatycznej Dei Filius stwierdził, że Boga jako początek i cel wszystkich rzeczy można poznać z rzeczy stworzonych naturalnym światłem ludzkiego rozumuSobór watykański I, konstytucja dogmatyczna Dei Filius, rozdz. 2 i kanony o Objawieniu, DS 3004 i 3026; KKK 36.. Nauczanie to nie oznacza, że każdy człowiek faktycznie dochodzi do takiego poznania ani że poznanie naturalne daje pełne zrozumienie natury Boga.
Podstawę biblijną tej nauki stanowią m.in. fragmenty Księgi Mądrości i Listu do Rzymian, w których poznanie Stwórcy zostaje powiązane z rozumnym namysłem nad stworzeniem (Mdr 13,1–9; Rz 1,19–20).
Katechizm wskazuje dwa podstawowe punkty wyjścia naturalnego poznania Boga:
świat materialny – jego zmienność, przygodność, porządek, racjonalna poznawalność i piękno; osobę ludzką – jej otwarcie na prawdę i dobro, doświadczenie wolności, sumienia, odpowiedzialności oraz pragnienie szczęścia i nieskończonościKKK 31–35..
Katechizm określa rozumowania prowadzące od świata do Boga jako „drogi”, a nie jako dowody eksperymentalne właściwe naukom przyrodniczym. Mają one postać argumentów filozoficznych, które wychodzą od skutków i prowadzą do pierwszej przyczyny lub ostatecznej racji rzeczywistości.
Pięć dróg Tomasza z Akwinu Najbardziej znanym katolickim ujęciem klasycznych argumentów za istnieniem Boga jest pięć dróg przedstawionych przez Tomasza z Akwinu w Sumie teologicznejTomasz z Akwinu, Suma teologiczna, I, q. 2, a. 3.. Są to:
droga ze zmiany lub ruchu, prowadząca do pierwszego nieruchomego poruszyciela; droga z przyczynowości sprawczej, prowadząca do pierwszej przyczyny; droga z przygodności bytów, prowadząca do bytu koniecznego; droga ze stopni doskonałości, prowadząca do źródła wszelkiej doskonałości; droga z uporządkowanego działania bytów pozbawionych poznania, prowadząca do rozumnego źródła porządku.
Drogi te są argumentami metafizycznymi, a nie próbą wskazania pierwszego wydarzenia w chronologicznej historii wszechświata. Akwinata uważał, że sam rozum nie może wykazać, iż świat miał początek w czasie, choć stworzenie świata pozostawało dla niego prawdą objawionąTomasz z Akwinu, Suma teologiczna, I, q. 46, a. 2; Summa contra gentiles, II, 38..
W filozofii religii powstały również inne argumenty, m.in. argument ontologiczny Anzelma z Canterbury, argumenty kosmologiczne, teleologiczne i moralne. Nie wszystkie zostały przyjęte przez katolickich filozofów. Tomasz z Akwinu odrzucał możliwość wyprowadzenia istnienia Boga wyłącznie z analizy pojęcia Boga, a Immanuel Kant krytykował tradycyjne dowody spekulatywne, przyznając idei Boga znaczenie w obrębie rozumu praktycznegoZob. Dowodzenie istnienia Boga, Filozofia religii i Teologia naturalna..
Objawienie i wiara Według katolicyzmu rozum naturalny może poznać, że Bóg istnieje i że jest pierwszą przyczyną oraz celem rzeczywistości, nie może jednak samodzielnie poznać wewnętrznej tajemnicy Trójcy ani zbawczego zamysłu BogaKKK 35, 50, 237.. Poznanie objawione nie polega wyłącznie na przekazaniu zbioru twierdzeń. Bóg objawia samego siebie, zapraszając człowieka do wspólnoty życia i przyjaźniDei Verbum, 2..
Objawienie ma w nauczaniu katolickim charakter historyczny i stopniowy. Katechizm wyróżnia m.in.:
objawienie Boga pierwszym ludziom; przymierze z Noem; powołanie Abrahama; przymierze synajskie i objawienie imienia Bożego Mojżeszowi; działalność proroków; pełnię Objawienia w Jezusie ChrystusieKKK 54–64..
Chrystus jest uznawany nie tylko za nauczyciela mówiącego o Bogu, lecz za wcielonego Syna Bożego, który objawia Ojca przez swoją osobę, słowa, czyny, śmierć i zmartwychwstanieDei Verbum, 4; KKK 65.. Kościół katolicki nie oczekuje nowego publicznego Objawienia przed ponownym przyjściem Chrystusa. Tak zwane objawienia prywatne nie należą do depozytu wiary i nie mogą uzupełniać ani poprawiać Objawienia chrześcijańskiegoKKK 66–67..
Akt wiary jest w katolicyzmie rozumną i wolną odpowiedzią na Objawienie, możliwą dzięki działaniu łaski. Wiara nie jest utożsamiana ani z dowodem filozoficznym, ani z uczuciem religijnym, choć może obejmować elementy poznawcze, wolitywne i emocjonalneKKK 142–184; .
Biblijne objawienie Boga Stary Testament Podstawowym wyznaniem wiary biblijnego Izraela jest Szema Jisrael: „Słuchaj, Izraelu, Pan jest naszym Bogiem – Pan jedynie” (Pwt 6,4). W tradycji katolickiej tekst ten jest odczytywany jako świadectwo jedyności Boga i fundament biblijnego monoteizmuKKK 200–201..
Bóg Starego Testamentu jest przedstawiany jako:
Stwórca nieba i ziemi (Rdz 1,1); Bóg Abrahama, Izaaka i Jakuba (Wj 3,6); wybawiciel Izraela z niewoli egipskiej; prawodawca i partner przymierza; święty, sprawiedliwy i wierny; obrońca ubogich, wdów, sierot i cudzoziemców; miłosierny i łaskawy, nieskory do gniewu (Wj 34,6); Pan historii i sędzia narodówGerhard von Rad, Teologia Starego Testamentu, Warszawa 1986, s. 155–182; KKK 203–221..
Biblijne określenia Boga posługują się zarówno obrazami królewskimi, prawnymi i wojennymi, jak i obrazami pasterza, oblubieńca, ojca oraz matki. Kościół interpretuje je analogicznie, uznając, że żaden obraz zaczerpnięty ze świata stworzonego nie wyczerpuje rzeczywistości BogaKKK 239, 370; por. Iz 49,15; 66,13; Oz 11,1–9..
Imię Boże Według Księgi Wyjścia Bóg objawił Mojżeszowi tajemnicze imię wyrażone formułą ’ehje ’ăšer ’ehje, tradycyjnie tłumaczoną jako „Jestem, który jestem” (Wj 3,14)KKK 203–207.. Imię własne Boga zapisywano czterema hebrajskimi spółgłoskami JHWH, tworzącymi tetragram.
Znaczenie tetragramu jest przedmiotem badań językoznawczych i egzegetycznych. W tradycji żydowskiej imienia tego nie wymawiano podczas lektury, zastępując je określeniem Adonaj („Pan”). Septuaginta oddawała je najczęściej słowem Kyrios, a łacińska Wulgata słowem DominusKKK 206–209..
Tradycja chrześcijańska łączy objawienie imienia Bożego z:
niezależnością istnienia Boga od wszystkich stworzeń; Jego wiecznością i niezmiennością; wiernością przymierzu; tajemniczością i niepojętością Boga; Jego bliskością wobec ludu, któremu obiecuje obecność i wyzwolenieKKK 206–213..
W 2008 roku Kongregacja ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów przypomniała, że tetragramu nie należy wymawiać ani stosować w katolickich celebracjach liturgicznych, pieśniach i modlitwach. W przekładach liturgicznych jest on zastępowany odpowiednikiem tytułu „Pan”.
Nowy Testament Nowy Testament zachowuje żydowskie wyznanie jednego Boga, a zarazem przypisuje boskie imiona, działanie i cześć Jezusowi Chrystusowi oraz Duchowi ŚwiętemuLarry W. Hurtado, Lord Jesus Christ: Devotion to Jesus in Earliest Christianity, Grand Rapids 2003, s. 99–153.. Do tekstów istotnych dla rozwoju nauki trynitarnej należą:
prolog Ewangelii Jana, przedstawiający odwieczne Słowo jako będące u Boga i będące Bogiem (J 1,1–18); nakaz udzielania chrztu w imię Ojca, Syna i Ducha Świętego (Mt 28,19); formuła Pawłowa wymieniająca łaskę Chrystusa, miłość Boga i jedność Ducha Świętego (2 Kor 13,13); określenie Chrystusa jako obrazu niewidzialnego Boga (Kol 1,15); nauczanie o Duchu, który poznaje głębokości Boga (1 Kor 2,10–11); stwierdzenie „Bóg jest miłością” (1 J 4,8.16).