Plac 1 Maja w Piranie (słoweń. Prvomajski trg, wł. Piazza I Maggio), dawniej Stary Plac (wł. Piazza Vecchia) – plac na obszarze historycznego centrum Piranu w południowo-zachodniej Słowenii. Znajduje się w dawnej dzielnicy Punta, w zachodniej części pirańskiego starego miasta. W średniowieczu stanowił główny plac miejski i centrum administracyjne Piranu, zanim funkcje te przejął obecny Plac Tartiniego.
Na placu zbiegają się główne ulice prowadzące przez najstarszą część miasta. Centralnym elementem założenia jest wzniesiona w 1775 roku kamienna cysterna na wodę deszczową, otoczona schodami i barokową dekoracją rzeźbiarską. Przy placu znajduje się również dawny kościół św. Donata, wykorzystywany współcześnie jako galeria i przestrzeń wystawiennicza.
Historia
Plac powstał w obrębie najstarszej części Piranu, położonej na końcu półwyspu i określanej jako Punta. W średniowieczu był najważniejszą przestrzenią publiczną miasta; stał przy nim dawny ratusz, a przylegające ulice łączyły plac z portem, kościołami, bramami miejskimi i dzielnicami mieszkaniowymi.
Dawny ratusz znajdował się w części placu zajmowanej później przez gospodę Delfin. Przy placu działały także obiekty związane z życiem religijnym i gospodarczym miasta, w tym kościół św. Donata oraz miejska studnia poprzedzająca budowę późniejszej cysterny.
Znaczenie placu jako centrum administracyjnego zmniejszyło się po rozwoju obszaru dawnego portu wewnętrznego, w którego miejscu w XIX wieku urządzono Plac Tartiniego. Stary Plac zachował natomiast funkcję lokalnego ośrodka życia społecznego zachodniej części starego miasta.
Współczesna nazwa placu upamiętnia Święto Pracy obchodzone 1 maja. W opracowaniach historycznych i turystycznych nadal występuje jego wcześniejsza włoska nazwa Piazza Vecchia, oznaczająca Stary Plac.
Cysterna
Po długotrwałej suszy i niedoborach wody w 1775 roku w środkowej części placu zbudowano rozległą kamienną cysternę przeznaczoną do gromadzenia deszczówki. Wodę doprowadzano rynnami z dachów otaczających plac budynków, a następnie oczyszczano podczas przepływu przez warstwy kamienia, piasku i żwiru.
Zbiornik umieszczono pod podwyższoną kamienną platformą, na którą prowadzą schody. Obok głównego rezerwuaru znajdowały się dwie mniejsze studnie umożliwiające prowadzenie prac konserwacyjnych i czyszczenie instalacji.
Po północnej stronie platformy ustawiono dwie rzeźby puttów, pełniące funkcję podpór wylotów doprowadzających wodę. Jedna z figur trzyma rybę, a druga naczynie. Schody od strony południowej flankują alegoryczne posągi przedstawiające Prawo i Sprawiedliwość; jeden z nich wyposażono w tarczę z inskrypcją odnoszącą się do budowy zbiornika.
Cysterna jest przykładem XVIII-wiecznej miejskiej infrastruktury wodnej dostosowanej do niedoboru naturalnych źródeł słodkiej wody na nadmorskim półwyspie. Jej architektura łączyła funkcję użytkową z reprezentacyjną dekoracją przestrzeni publicznej.
Zabudowa
Zabudowę placu tworzą zwarte, kilkukondygnacyjne domy o elewacjach ukształtowanych przede wszystkim w okresie baroku i późniejszych przebudów. Partery części budynków są wykorzystywane przez lokale gastronomiczne, sklepy i punkty usługowe, natomiast wyższe kondygnacje pełnią funkcje mieszkalne.
Do najstarszych obiektów przy placu należy kościół św. Donata, po raz pierwszy wzmiankowany w 1325 roku. Jednonawowa świątynia została później przebudowana w stylu barokowym. Po ustaniu funkcji sakralnej budynek zaadaptowano na galerię i miejsce prezentacji współczesnego rzemiosła oraz wzornictwa.
Układ placu zachował skalę charakterystyczną dla średniowiecznej zabudowy Piranu. Wąskie ulice i przejścia wychodzące z jego narożników tworzą połączenia z wybrzeżem, dawnymi bramami miejskimi, Placem Tartiniego i kościołami starego miasta.
Znaczenie kulturalne
Plac jest wykorzystywany jako miejsce spotkań mieszkańców oraz przestrzeń wydarzeń odbywających się na wolnym powietrzu. Na podwyższonej platformie cysterny i w jej otoczeniu organizowane są latem koncerty, przedstawienia teatralne, występy taneczne i wydarzenia dla dzieci.
W 2025 roku Europejska Akademia Filmowa umieściła Plac 1 Maja na liście Skarbów Europejskiej Kultury Filmowej. Został pierwszym miejscem w Słowenii wyróżnionym w ramach programu obejmującego europejskie obiekty i przestrzenie związane z historią kinematografii. Plac był wykorzystywany jako miejsce realizacji filmów, w tym komedii Naš avto w reżyserii Františka Čápa z 1962 roku oraz filmu Poletje v školjki w reżyserii Tuga Štiglica z 1986 roku. Wyróżnienie Europejskiej Akademii Filmowej odnosiło się m.in. do obecności placu w tych produkcjach.
Galeria
Przypisy
Kategoria:Piran (miasto)