Cukrownia „Lublin” – nieistniejący już zakład przemysłu cukrowniczego w Lublinie, działający przy ul. Krochmalnej w latach 1895–2007. Był jednym z największych i najstarszych zakładów przemysłowych miasta, a jego powstanie zapoczątkowało rozwój sąsiadującej z nim dzielnicy Za Cukrownią, która zawdzięcza mu swoją współczesną nazwę.

Historia Powstanie i pierwsze lata działalności (1894–1918) Inicjatywa budowy cukrowni w Lublinie wynikała z bliskości terenów uprawy buraków cukrowych w południowej części Lubelszczyzny i na Zamojszczyźnie, dużej liczby majątków ziemskich zapewniających odpowiednie warunki uprawy, a także z dogodnego położenia komunikacyjnego miasta – w 1877 roku dotarła do Lublina Droga Żelazna Nadwiślańska, łącząca Warszawę z Kowlem, co ułatwiało transport surowców i gotowych produktów. 13 kwietnia 1894 roku z inicjatywy Władysława Grafa (właściciela majątku Tatary), Edwarda Kraussego (prezesa Kasy Pożyczkowej Lubelskich Przemysłowców) oraz Teofila Ciświckiego (miejscowego adwokata) założono Towarzystwo Udziałowe Cukrowni „Lublin”. Zakład ulokowano nad rzeką Bystrzycą, której wody wykorzystywano w procesie produkcyjnym, wśród sosnowych lasów na ówczesnych przedmieściach dzielnicy Rury. Fabrykę oddano do użytku rok później, w 1895.

Pierwszym dyrektorem zakładu został inżynier chemik Bohdan Broniewski herbu Tarnawa (1855–1922), zasłużony dla rozwoju cukrownictwa w Polsce, który później uczestniczył także w budowie cukrowni Anihe w Mandżurii. Zakład był podzielony na strefy: mieszkalną, administracyjno-reprezentacyjną i produkcyjną, a droga dojazdowa łącząca go z miastem oraz doprowadzona bezpośrednio bocznica kolejowa zostały zaprojektowane z dbałością zarówno o funkcjonalność, jak i estetykę. W 1900 roku uruchomiono kostkownię, wyposażoną w dodatkowe klarownice, wirówki oraz maszynę parową o mocy 80 koni mechanicznych. mały|251x251px|Budynek dawnej ochronki Wraz z rozwojem zakładu rozwijało się także budownictwo mieszkaniowe w jego sąsiedztwie, zwłaszcza wzdłuż ul. Krochmalnej, gdzie na przełomie XIX i XX wieku powstały robotnicze domy czynszowe. W 1905 roku w sąsiedztwie zakładu wybudowano szkołę i ochronkę dla dzieci robotników, wraz z ogólnodostępną biblioteką. W okolicy uruchomiono też inne zakłady przemysłowe, w tym krochmalnię i syropiarnię Chuchrowskiego i Rudkiewicza oraz zakłady spirytusowe przy ul. Spółdzielczej. Po wybudowaniu w 1910 roku rafinerii cukru Towarzystwo Udziałowe przekształciło się w Towarzystwo Akcyjne Cukrowni i Rafinerii „Lublin”.

Okres międzywojenny W 1921 roku spółkę przemianowano na Spółkę Akcyjną Cukrowni i Rafinerii „Lublin”, pod którą to nazwą zakład funkcjonował aż do zakończenia II wojny światowej. W 1926 roku wybudowano wąskotorową kolejkę łączącą cukrownię ze składem buraków zlokalizowanym w pobliżu dzisiejszej zajezdni trolejbusowej na Helenowie, z odgałęzieniem do cegielni w rejonie obecnej ul. Glinianej.

II wojna światowa i okres powojenny Historii zakładu w czasie okupacji niemieckiej poświęcona jest praca Henryka Krawca, opublikowana na łamach „Rocznika Lubelskiego” w 2011 roku. Po wojnie cukrownię znacjonalizowano i włączono do struktur państwowego przemysłu cukrowniczego, funkcjonującego kolejno jako Przedsiębiorstwo Państwowe „Cukrownie Lubelskie”, a od lat 90. – w ramach Krajowej Spółki Cukrowej S.A. Zakład pozostawał przez dziesięciolecia jednym z największych zakładów przemysłowych Lublina, a wokół niego ukształtowała się dzielnica znana jako Za Cukrownią. mały|252x252px|Widok na dawną cukrownię lubelską, 2008 r.

Likwidacja (2006–2008) Na początku XXI wieku na Lubelszczyźnie funkcjonowało jeszcze siedem cukrowni (Krasnystaw, Klemensów, Lublin, Opole Lubelskie, Rejowiec, Werbkowice i Wożuczyn), jednak w związku z reformą unijnego rynku cukru, ograniczającą krajowe limity produkcyjne, ich liczba systematycznie malała – w kampanii 2006/2007 pozostały już tylko trzy: Krasnystaw, Lublin i Werbkowice. Mimo protestów załogi, władz samorządowych i eurodeputowanych z regionu, Krajowa Spółka Cukrowa S.A. z końcem 2007 roku podjęła decyzję o zamknięciu zakładu, tłumacząc ją koniecznością redukcji limitów produkcyjnych narzuconych przez Unię Europejską; w zamian spółka otrzymała unijną rekompensatę restrukturyzacyjną szacowaną na 60 mln euro. W październiku 2007 roku pracownicy stawili się w zakładzie po raz ostatni, a w kolejnych miesiącach rozpoczęto demontaż urządzeń produkcyjnych i rozbiórkę większości zabudowań przy ul. Krochmalnej.

Decyzja o likwidacji wzbudzała kontrowersje – zwolennicy utrzymania zakładu podkreślali, że była to jedna z najnowocześniejszych i najlepszych cukrowni w kraju. Kontrola Najwyższej Izby Kontroli nie potwierdziła jednak tych zarzutów, wskazując, że lubelska cukrownia osiągała najgorsze wyniki ekonomiczne spośród cukrowni regionu, miała słabe zaplecze surowcowe ograniczające możliwość wydłużenia kampanii cukrowniczej, a jej centralne położenie w mieście utrudniało transport buraków i wysłodków.

Pozostałości i zagospodarowanie terenu

thumb|Motor Lublin Arena

Z historycznego zespołu zabudowań cukrowni do dziś zachowały się: budynek zarządu dyrekcji, pawilon dawnego sklepu zakładowego, pałacyk dyrektorski oraz domy urzędnicze. Historyczne budynki przy ulicy Krochmalnej i Włościańskiej i towarzyszący im park w 1995 roku wpisano do rejestru zabytków pod numerem A/1101/1-15. Większość hal produkcyjnych oraz silos rozebrano w latach 2008–2009. Na części dawnych terenów pocukrowniczych, w sąsiedztwie Parku Ludowego, w latach 2012–2014 wybudowano stadion miejski, na którym mecze domowe rozgrywa klub piłkarski Motor Lublin.

Kalendarium 1894 – 13 kwietnia, założenie Towarzystwa Udziałowego Cukrowni „Lublin”. 1895 – uruchomienie zakładu produkcyjnego. 1900 – uruchomienie kostkowni. 1910 – wybudowanie rafinerii cukru; przekształcenie w Towarzystwo Akcyjne Cukrowni i Rafinerii „Lublin”. 1921 – zmiana nazwy na Spółkę Akcyjną Cukrowni i Rafinerii „Lublin”. 1926 – budowa wąskotorowej kolejki do składu buraków na Helenowie. 1939–1945 – działalność zakładu pod okupacją niemiecką. po 1945 – nacjonalizacja, włączenie do Przedsiębiorstwa Państwowego „Cukrownie Lubelskie”. lata 90. XX w. – włączenie w struktury Krajowej Spółki Cukrowej S.A. 2007 – jesienią zakończenie produkcji; decyzja o likwidacji zakładu. 2008–2009 – rozbiórka większości zabudowań produkcyjnych. 2012–2014 – budowa Areny Lublin (dziś Motor Lublin Arena) na części dawnych terenów pocukrowniczych.

Dyrektorzy naczelni Funkcję dyrektora cukrowni przez większą część okresu międzywojennego sprawowali kolejno przedstawiciele rodziny Broniewskich. 1895–1922 – Bohdan Broniewski herbu Tarnawa (1855–1922), inżynier chemik, pierwszy dyrektor i administrator zakładu, współautor jego projektu architektoniczno-technologicznego lata 20. XX w. – Mieczysław Broniewski (administrator), Zbigniew Broniewski (dyrektor techniczny), Władysław Różański (dyrektor handlowy) – skład dyrekcji po przekształceniu spółki w Towarzystwo Akcyjne 1932–1935 – Mieczysław Broniewski (dyrektor), w tym okresie zamknął podległe cukrowni zakłady w Nieledwi, Trawnikach i Milejowie w ramach koncentracji produkcji lata 30. XX w. – 1944 – Zbigniew Broniewski, ostatni z rodziny Broniewskich na stanowisku dyrektora, sprawujący funkcję również w okresie okupacji niemieckiej, aż do wkroczenia wojsk radzieckich do Lublina po 1944 – dyrekcja państwowa, w ramach struktur znacjonalizowanego przemysłu cukrowniczego

Przypisy

Bibliografia Krawiec H., Cukrownia i Rafineria „Lublin” w latach 1894–1914, [w:] „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska”, vol. XLVII, Sectio F. Łuczak C., Dzieje cukrownictwa w Polsce, Poznań 1981. Mikulec B., Przemysł cukrowniczy na Lubelszczyźnie w latach 1864–1914, [w:] „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska”, vol. XLVI/XLVII, Sectio F. Krawiec H., Cukrownia „Lublin” w latach 1894–1989. Studium z dziejów zakładu przemysłowego w regionie rolniczym, praca doktorska, Zakład Historii Gospodarczej UMCS w Lublinie.

Linki zewnętrzne Cukrownia „Lublin” w Leksykonie Lublina, Ośrodek „Brama Grodzka – Teatr NN” Archiwalne fotografie Cukrowni „Lublin”

Kategoria:Cukrownie w Polsce Kategoria:Przedsiębiorstwa w Lublinie