Mauzoleum Abd al-Aziza Baby, także mauzoleum Abdula Aziza Baby () – mauzoleum oraz zabytek architektury położony w północnej części historycznego Sajramu, na terenie dzielnicy Karatau miasta Szymkent w południowym Kazachstanie. Zachowana budowla portalowo-kopułowa została wzniesiona pod koniec lat 60. XIX wieku w miejscu wcześniejszych obiektów grobowych.
Mauzoleum ma status zabytku historii i kultury o znaczeniu republikańskim. W państwowym wykazie zabytków obiekt historyczny jest datowany na XIII–XVIII wiek, natomiast zachowany do czasów współczesnych budynek jest przeważnie uznawany za dzieło z drugiej połowy XIX wieku.
Abd al-Aziz Baba Żywot Abd al-Aziza Baby został opisany w dziele znanym jako Traktat o świętych Madinat al-Bajda i Isfidżabu, powstałym pod koniec XVII lub na początku XVIII wieku. Według traktatu należał on do tabi’unów, czyli drugiego pokolenia muzułmanów po towarzyszach proroka Mahometa.
Zgodnie z ustną tradycją Sajramu Abd al-Aziz Baba miał żyć około trzystu lat przed sufickim mistykiem Chodżą Ahmadem Jasawim. Miał być chorążym, określanym tytułem alamdar, arabskiego dowódcy Iszaka Baby i zginąć podczas walk związanych z rozpowszechnianiem islamu w regionie.
Informacje te należą przede wszystkim do miejscowej tradycji religijnej i legend. Dokładne daty życia oraz historyczna biografia Abd al-Aziza Baby nie zostały wiarygodnie udokumentowane.
Historia Pierwsza budowla grobowa nad miejscem pochówku Abd al-Aziza Baby mogła powstać w okresie panowania Karachanidów, między X a XII wiekiem. Przypuszczenie to wiąże się z rozwojem tradycji wznoszenia muzułmańskich mauzoleów w Azji Środkowej.
Według anonimowego dzieła Risola w XVI wieku nowe mauzoleum polecił wznieść władca z dynastii Szejbanidów Nauruz Ahmad-chan, znany również jako Barak-chan. W latach 1550–1556 sprawował on władzę w Taszkencie, Samarkandzie i na ziemiach położonych nad Syr-darią.
Budowla z XVI wieku z czasem uległa zniszczeniu. Pod koniec lat 60. XIX wieku w tym samym miejscu wzniesiono kolejne mauzoleum, które po późniejszych remontach zachowało się do czasów współczesnych.
Badania zabytku rozpoczęły się w latach 20. XX wieku, kiedy Sajram odwiedzili P.P. Iwanow i archeolog Michaił Masson. W 1947 roku mauzoleum zbadali architekci W.W. Konstantinowa i G.G. Gierasimow, uczestnicy Południowokazachstańskiej Ekspedycji Archeologicznej Akademii Nauk Kazachskiej SRR.
W 1963 roku, na zamówienie obwodowego muzeum w Czymkencie, T. Podniebiesnaja przeprowadziła szczegółowe pomiary budowli. W 1983 roku pomiary zostały uzupełnione i skorygowane przez specjalistów instytutu Kazprojektrestawracija, podlegającego Ministerstwu Kultury Kazachskiej SRR.
W 1982 roku mauzoleum wpisano na listę zabytków historii i kultury Kazachskiej SRR o znaczeniu republikańskim i objęto ochroną państwową. Status zabytku o znaczeniu republikańskim został zachowany również we współczesnym państwowym wykazie zabytków Kazachstanu.
Architektura Mauzoleum jest budowlą portalowo-kopułową wzniesioną z wypalanej cegły. Ma około 14 metrów długości, 6,9 metra szerokości i 11 metrów wysokości. Składa się z trzech kwadratowych pomieszczeń rozmieszczonych wzdłuż głównej fasady i połączonych szerokimi przejściami.
Środkowe pomieszczenie wyróżnia monumentalny portal, czyli pisztak, oraz sferokoniczna kopuła. Kopuła spoczywa na wysokim cylindrycznym bębnie, wspartym na ośmiobocznej części przejściowej. Boczne pomieszczenia mają różną wysokość i również są nakryte kopułami wspartymi na łukowych pendentywach i ścianach nośnych.
W północnym pomieszczeniu znajduje się nagrobek Abd al-Aziza Baby. W przeciwległej części budynku umieszczono miejsce pochówku Sejida Chodżachana Aty.
Wewnętrzne powierzchnie ścian zostały otynkowane, a posadzki wykonano z cegły. Dawniej ściany zdobiły malowidła epigraficzne zawierające fragmenty Koranu oraz imiona rzemieślników: Muhammada Kasima Margilaniego, Mołły Dżalila Margilaniego i Chodży Husajna.
Według opisu pisarza D. Dosżanowa, który odwiedził Sajram w latach 60. XX wieku, w części podkopułowej znajdowały się przedstawienia dwóch koni. Jedno z nich ukazano z dzikim zwierzęciem uczepionym jego ciała.
Naprzeciwko wejścia do środkowego pomieszczenia znajduje się nisza. Ze względu na jej skierowanie ku północnemu wschodowi nie mogła ona pełnić funkcji mihrabu, który powinien wskazywać kierunek Mekki. Drewniane drzwi wejściowe są ozdobione płytkim ornamentem snycerskim.
Zewnętrzne ściany pozostawiono bez tynku, eksponując ceglane lico muru. Fasada jest niemal pozbawiona dekoracji. Główne elementy ozdobne skupiają się wokół portalu. Należą do nich kolumny o przekroju trzech czwartych, ustawione na profilowanych podstawach przypominających dzbany, oraz skręcony ornament biegnący wzdłuż archiwolty łuku portalowego.
Znaczenie kulturowe Mauzoleum jest częścią historycznego i religijnego krajobrazu Sajramu, znanego w średniowieczu jako Isfidżab. Wraz z mauzoleami Ibrahima Aty, Karaszasz Any, Chodży Saliha i Mirali Baby należy do najważniejszych historycznych obiektów sakralnych dawnego miasta.
Budowla pełni funkcję chronionego zabytku architektury oraz miejsca pielgrzymek religijnych. Jest związana z lokalną tradycją dotyczącą początków islamu na obszarze południowego Kazachstanu.
Zobacz też Sajram Szymkent Chodża Ahmad Jasawi Mauzoleum Chodży Ahmada Jasawiego Architektura Kazachstanu
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne Państwowy wykaz zabytków historii i kultury Kazachstanu Fotografia mauzoleum w Wikimedia Commons
Kategoria:Mauzolea Kategoria:Architektura Kazachstanu Kategoria:Zabytki Kazachstanu Kategoria:Szymkent Kategoria:Islam w Kazachstanie