Brama Muda w Koprze

Brama Muda w Koprze (, ), nazywana także Porta del Ponte Piccolo – renesansowa brama miejska położona przy placu Prešerna w historycznym centrum Kopru. Została wzniesiona w 1516 roku jako główne wejście do miasta od strony stałego lądu. Jest jedyną w całości zachowaną spośród dwunastu bram zewnętrznego pierścienia murów miejskich Kopru.

Brama jest wpisana do słoweńskiego rejestru nieruchomego dziedzictwa kulturowego pod numerem EŠD 255. Ochroną objęto zarówno samą budowlę, jak i przylegający do niej fragment szesnastowiecznego muru miejskiego.

Historia Budowa bramy W średniowieczu Koper zajmował wyspę oddzieloną od stałego lądu płytką zatoką i terenami podmokłymi. Zewnętrzny pierścień fortyfikacji otaczał całe miasto i obejmował dwanaście bram prowadzących do przystani, dróg oraz mostów łączących wyspę z zapleczem lądowym. Południowe wejście, położone na osi głównej drogi prowadzącej w głąb Istrii, miało szczególne znaczenie komunikacyjne i gospodarcze.

Obecną bramę wzniesiono w 1516 roku za rządów koperskiego podesty i kapitana Sebastiana Contariniego. Jej autorstwo jest przypisywane mistrzowi kamieniarskiemu Marinowi de Vedelo. Budowa przypadła na okres wzmacniania fortyfikacji miast należących do Republiki Weneckiej po wojnie Ligi z Cambrai i wobec rozwoju broni artyleryjskiej.

Brama zastąpiła lub przebudowała wcześniejsze przejście w południowym odcinku murów. Jej renesansowa forma, wzorowana na antycznym łuku triumfalnym, miała nie tylko znaczenie obronne, lecz również reprezentacyjne. Przekraczający ją przybysze wchodzili na plac znajdujący się przed główną ulicą prowadzącą w stronę centrum miasta.

Most i Zamek Lwa Przed bramą znajdował się most łączący wyspiarski Koper ze stałym lądem. Był on główną drogą dojazdową do miasta od południa. W jego sąsiedztwie pobierano opłaty od osób i towarów wwożonych do Kopru, dlatego wejście miało również funkcję celną.

Na moście znajdowało się umocnienie określane jako , czyli Zamek Lwa. Kontrolowało ono dojście do właściwej bramy i pełniło zarazem funkcję komory poboru opłat. Budowlę przebudowano w 1620 roku, natomiast w 1820 roku została rozebrana przez władze austriackie po utracie znaczenia militarnego.

Fasadę Zamku Lwa zdobił relief przedstawiający skrzydlatego lwa św. Marka, symbol Republiki Weneckiej. Po rozebraniu umocnienia płaskorzeźbę zachowano, a w 1924 roku umieszczono ją na fasadzie pałacu Totto ex Gavardo przy Kidričevej ulicy.

Utrata funkcji obronnej W XVII i XVIII wieku militarne znaczenie średniowiecznych murów Kopru stopniowo malało. Brama nadal służyła jednak jako główny punkt kontroli ruchu i przewozu towarów. Wokół niej rozwijała się zabudowa związana z handlem, poborem należności oraz obsługą osób przybywających do miasta.

Po upadku Republiki Weneckiej w 1797 roku fortyfikacje Kopru utraciły wcześniejsze znaczenie administracyjne i wojskowe. W XIX wieku rozebrano większość bram oraz znaczne odcinki murów, aby poprawić komunikację i umożliwić rozbudowę miasta. Brama Muda przetrwała jako jedyne kompletne wejście dawnego zewnętrznego systemu obronnego.

Wraz z zasypywaniem płycizn i osuszaniem terenów pomiędzy dawną wyspą a lądem otoczenie bramy przestało przypominać pierwotny układ obronny. Most prowadzący do miasta zanikł, a dawny plac przed bramą został włączony do zwartej przestrzeni miejskiej. Obecnie brama oddziela plac Prešerna od ulicy Pristaniškej.

Nazwa Nazwa „Muda” wywodzi się z weneckiego określenia opłaty pobieranej od towarów przewożonych przez bramę lub most. W źródłach występowały określenia odnoszące się do cła i komory poboru należności, m.in. oraz . Nazwa nie odnosiła się zatem do formy architektonicznej, lecz do gospodarczej funkcji przejścia.

Brama była również nazywana , czyli „Bramą Małego Mostu”. Określenie to odnosiło się do przeprawy prowadzącej z bramy w kierunku stałego lądu i odróżniało ją od innych wejść oraz urządzeń portowych Kopru.

Architektura Brama ma formę wolno stojącej kamiennej budowli jednootworowej, wzorowanej na antycznym łuku triumfalnym. Otwór przejazdowy zamknięto półkoliście i ujęto płaskimi pilastrami. Całość wieńczy profilowany gzyms oraz pozioma attyka z inskrypcją upamiętniającą budowę.

Forma bramy reprezentuje renesansowy nurt architektury weneckiej, wykorzystujący motywy antyczne do podkreślenia prestiżu instytucji publicznych. Symetryczna kompozycja, regularny układ kamiennych bloków i ograniczona dekoracja odróżniają ją od wcześniejszych, późnogotyckich bram miejskich.

Na fasadzie znajdują się dwa reliefowe przedstawienia lwich głów, symbolizujące władzę Republiki Weneckiej, oraz płaskorzeźba słońca wiązana z Koprem. Dekorację uzupełniają kamienne tarcze heraldyczne i inskrypcje odnoszące się do władz miejskich odpowiedzialnych za budowę.

Od zachodu do bramy przylega zachowany prostopadle fragment szesnastowiecznego muru. Jego struktura umożliwia rozpoznanie sposobu budowania dawnych fortyfikacji: zewnętrzne lica wykonano z kamienia, natomiast wnętrze wypełniono materiałem kamiennym spojonym zaprawą.

Posterla Obok głównego przejazdu znajduje się mniejsze przejście nazywane lub . Nie było ono częścią pierwotnej symetrycznej kompozycji bramy. Powstało później, gdy znaczenie obronne murów zmalało, a zwiększający się ruch pieszy i towarowy wymagał dodatkowego wejścia.

Mniejsze przejście pozwalało oddzielić ruch pieszy od wozów i zwierząt korzystających z głównego otworu. Jego skromna forma kontrastuje z reprezentacyjnym charakterem właściwej bramy, co wskazuje na późniejszą, użytkową genezę posterli.

Otoczenie Brama stoi przy południowym krańcu placu Prešerna, który dawniej był położony bezpośrednio za miejskimi fortyfikacjami. Plac pełnił funkcję komunikacyjną i handlową, ponieważ zbiegali się na nim przybysze wchodzący do miasta przez główną bramę.

W północnej części placu znajduje się fontanna Da Ponte, przebudowana w 1666 roku i stanowiąca dawny końcowy punkt miejskiego wodociągu. W pobliżu bramy znajduje się także kościół św. Bassusa oraz zachowane fragmenty murów miejskich.

Brama jest obecnie jednym z najbardziej rozpoznawalnych zabytków Kopru i elementem głównej trasy pieszej prowadzącej z południowej części miasta do jego historycznego centrum. Przejście pozostaje dostępne dla pieszych i nie pełni funkcji drogowego wjazdu na obszar starego miasta.

Ochrona zabytku Brama Muda jest chroniona jako samodzielny zabytek nieruchomy pod numerem EŠD 255. Należy również do chronionego zespołu historycznego centrum Kopru oraz systemu zachowanych reliktów miejskich fortyfikacji.

Ochrona konserwatorska obejmuje kamienną strukturę budowli, otwór bramny, dekorację rzeźbiarską i heraldyczną, inskrypcje, boczne przejście oraz przylegający odcinek muru. Zachowanie bramy ma szczególne znaczenie dla odtworzenia przebiegu południowej części dawnych obwarowań i historycznego połączenia wyspiarskiego miasta ze stałym lądem.

Przypisy

Kategoria:Zabytki w Koprze Kategoria:Bramy miejskie Kategoria:Architektura renesansowa w Słowenii Kategoria:Obiekty budowlane oddane do użytku w XVI wieku