Salon Walendowskich, nazywany także salonem u Walendowskich, Salonem Kultury Niezależnej lub przez gospodarzy „świetlicą” – niezależny ośrodek życia kulturalnego i politycznego działający w latach 1976–1979 w mieszkaniu Anny Erdman i Tadeusza Walendowskiego przy ul. Puławskiej 10 m. 35 w Warszawie.
W Salonie organizowano spotkania z pisarzami, poetami, publicystami, aktorami, muzykami oraz przedstawicielami opozycji demokratycznej. Spotkania odbywały się poza kontrolą państwowych instytucji kultury i cenzury. Salon został określony przez Tomasza Wołka jako jeden z najważniejszych w PRL ośrodków wolnej myśli i kultury niezależnej. Anna Bikont i Joanna Szczęsna nazwały go najsłynniejszą instytucją niezależnego życia kulturalnego lat 70. XX wieku.
Powstanie Bezpośrednim impulsem do rozpoczęcia działalności Salonu było odwołanie zaplanowanego na 30 listopada 1976 wieczoru autorskiego Stanisława Barańczaka w domu kultury na warszawskim Bródnie. Barańczak należał do założycieli Komitetu Obrony Robotników i był objęty zakazem publikowania. Tadeusz Walendowski zaproponował zgromadzonej publiczności przeniesienie spotkania do swojego mieszkania przy ul. Puławskiej.
Mieszkanie należało wcześniej do pisarza Melchiora Wańkowicza, dziadka Anny Erdman. Znajdowało się na piątym piętrze kamienicy przy ul. Puławskiej 10. Anna Erdman była obywatelką Stanów Zjednoczonych, co utrudniało władzom bezpośrednią ingerencję w wydarzenia odbywające się w mieszkaniu.
Działalność Spotkania odbywały się regularnie, zazwyczaj co drugą środę, z przerwą w miesiącach wakacyjnych. Ich przebieg relacjonowały wydawane poza cenzurą pisma literackie „Zapis” i „Puls”. W poszczególnych wydarzeniach uczestniczyło od kilkudziesięciu do około 200 osób.
Program obejmował wieczory autorskie, prezentacje poezji i prozy, wykłady, koncerty, występy aktorskie oraz dyskusje dotyczące literatury, kultury, polityki i strategii opozycji demokratycznej. Gospodarze zapraszali twórców objętych zakazami cenzury, autorów młodego pokolenia, działaczy opozycyjnych oraz redakcje czasopism drugoobiegowych, m.in. „Zapisu”, „Bratniaka” i „Spotkań”.
Tadeusz Walendowski określał prowadzone miejsce jako „świetlicę”, natomiast jego uczestnicy używali nazwy „salon u Walendowskich”. W późniejszych opracowaniach pojawiało się również określenie „Salon Kultury Niezależnej” lub „Salon Niezależnej Kultury”.
W mieszkaniu odbyły się m.in. premiera pierwszego numeru „Zapisu”, pierwszy publiczny wykład Pawła Śpiewaka o warszawskiej szkole historii idei, pierwszy publiczny występ Jana Krzysztofa Kelusa, pierwszy koncert Jacka Kaczmarskiego poza klubami studenckimi oraz publiczna prezentacja wierszy Stanisława Barańczaka. Swoje utwory prezentowali tam również m.in. Piotr Wierzbicki, Antoni Pawlak i Lech Dymarski. Mieszkanie służyło także jako miejsce dystrybucji wydawnictw drugiego obiegu.
Uczestnicy W spotkaniach brali udział przedstawiciele różnych środowisk kultury i opozycji. Wśród pisarzy, poetów i publicystów byli m.in. Stanisław Barańczak, Stefan Kisielewski, Marian Brandys, Tadeusz Konwicki, Jan Józef Szczepański, Andrzej Kijowski, Kazimierz Orłoś, Marek Nowakowski, Wiktor Woroszylski, Ryszard Krynicki, Piotr Wierzbicki i Tomasz Burek.
Występowali tam również muzycy i bardowie opozycyjni, m.in. Jacek Kleyff, Jan Krzysztof Kelus, Jacek Kaczmarski i Krzysztof Knittel, a także aktorzy Halina Mikołajska, Andrzej Seweryn i Maciej Rayzacher.
Spotkania o charakterze politycznym prowadzili lub współtworzyli m.in. Jacek Kuroń, Tadeusz Mazowiecki, Adam Michnik, Jan Józef Lipski, Mirosław Chojecki i Adam Bromke. W Salonie pojawiali się także przedstawiciele redakcji „Bratniaka”, w tym Aleksander Hall, Arkadiusz Rybicki i Jacek Bartyzel.
Debaty polityczne i kulturalne Salon był miejscem debat pomiędzy przedstawicielami różnych nurtów opozycji demokratycznej. Rozmawiano m.in. o metodach samoorganizacji społeczeństwa, stosunkach między Kościołem a opozycją, zaangażowaniu literatury w działalność polityczną, tradycji narodowodemokratycznej oraz znaczeniu idei niepodległościowej.
4 października 1978 Piotr Wierzbicki przedstawił w Salonie „Traktat o gnidach”, w którym krytykował osoby niechętne jednoznacznemu zaangażowaniu po stronie opozycji. Z tezami utworu polemizował Adam Michnik w tekście „Gnidy i anioły”, ostrzegając przed izolowaniem się radykalnych środowisk opozycyjnych i ograniczaniem możliwości pozyskiwania nowych zwolenników.
21 lutego 1979 odbyło się spotkanie z przedstawicielami redakcji „Bratniaka”, podczas którego dyskutowano o tradycji narodowej demokracji, tożsamości ideowej opozycji oraz relacjach pomiędzy jej poszczególnymi środowiskami.
4 kwietnia 1979 Jacek Kuroń przedstawił ocenę sytuacji politycznej w Polsce i koncepcję pokojowej samoorganizacji społeczeństwa. Przewidywał, że masowy ruch społeczny i strajk powszechny mogą doprowadzić do zalegalizowania działalności opozycyjnej.
Inwigilacja i represje Działalność Tadeusza Walendowskiego i prowadzonego przez niego Salonu była obserwowana przez Służbę Bezpieczeństwa. Walendowski był rozpracowywany m.in. w ramach sprawy operacyjnego rozpracowania o kryptonimie „Reżyser”.
Służba Bezpieczeństwa prowadziła obserwację mieszkania i uczestników spotkań, korzystała z informatorów oraz sporządziła szczegółowy plan pomieszczeń. Władze podejmowały także działania utrudniające Walendowskiemu podjęcie pracy, ukończenie studiów, leczenie oraz umieszczenie syna w państwowym przedszkolu.
W 1979 represje zostały zaostrzone. Uczestnicy spotkań byli legitymowani i zatrzymywani, Tadeusz Walendowski miał trudności ze znalezieniem zatrudnienia, a Annie Erdman odmówiono przedłużenia prawa pobytu w Polsce.
Zakończenie działalności Ostatnie spotkanie Salonu odbyło się 18 sierpnia 1979 i miało formę licytacji przedmiotów pozostawianych przez rodzinę przed wyjazdem z Polski. Licytację prowadził poeta Lech Dymarski. 1 września 1979 Walendowscy wyjechali do Stanów Zjednoczonych, co zakończyło działalność Salonu.
Znaczenie i upamiętnienie Salon Walendowskich stanowił miejsce spotkania różnych środowisk kulturalnych i politycznych działających poza kontrolą władz PRL. Jan Józef Lipski oceniał, że próbowano tam wypracowywać strategię i taktykę działań służących realizacji społecznych aspiracji.
Tomasz Wołek wskazywał, że w Salonie kształtowały się tożsamości ideowe, strategie polityczne i poglądy młodej inteligencji opozycyjnej. Zdaniem Małgorzaty Urbańskiej nie sposób w pełni przedstawić historii polskiej myśli politycznej i kultury niezależnej lat 1976–1980 bez uwzględnienia działalności Salonu.
Na narożniku kamienicy u zbiegu ulic Puławskiej i Rakowieckiej umieszczono tablicę upamiętniającą Salon Walendowskich.
W 2016 Ośrodek KARTA opublikował książkę Salon. Niezależni w „świetlicy” Anny Erdman i Tadeusza Walendowskiego 1976–79, opracowaną przez Katarzynę Przyborską i Martę Markowską. Publikacja zawiera relacje uczestników, wspomnienia, polemiki z prasy podziemnej oraz dokumenty aparatu bezpieczeństwa.
Zobacz też
Komitet Obrony Robotników Komitet Samoobrony Społecznej „KOR” Opozycja demokratyczna w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej Drugi obieg wydawniczy w PRL Puls (czasopismo) Zapis (czasopismo)
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Kultura w Warszawie