Boesenbergia Kuntze – rodzaj roślin z rodziny imbirowatych. Należą do niego 102 gatunki występujące w południowo-wschodniej Azji – od wschodnich Himalajów i Indii przez Półwysep Indochiński po Archipelag Malajski (Sumatra, Jawa, Borneo, Filipiny) oraz wyspy Andamany i Nikobary. Ponadto przedstawiciele rodzaju zostali zawleczeni (introdukowani) na Sri Lankę. jest szeroko uprawiana na potrzeby kulinarne i lecznicze.
Morfologia thumb|left|Boesenbergia pulcherrima Pokrój Wieloletnie rośliny zielne, zimozielone lub sezonowo zanikające, wzniesione lub pokładające się, osiągające wysokość (łącznie z liśćmi) od ok. 10 do 150 cm.
Pędy Podziemne, wydłużone kłącze lub bulwy korzeniowe. Nadziemne łodygi lub nibyłodygi, o długości od 1 do 75 cm, niekiedy rozgałęzione w kątach liści. Niekiedy w węzłach łodygi lub na kwiatostanie tworzą się bulwki.
Korzenie Korzenie przybyszowe wyrastające bezpośrednio z pędów, mięsiste do wiązkowych.
Liście Liście odziomkowe lub łodygowe, ogonkowe. Języczek liściowy dwuwrębny. Blaszki liściowe jajowate, podługowate lub lancetowate. Liczba liści na pędzie jest zmienna – od 1 do 16 lub więcej.
Kwiaty Zebrane od 3 do 30 w wachlarzowaty lub mieczowaty kwiatostan, wyrastający na pędzie kwiatostanowym bezpośrednio z kłącza lub wierzchołkowo na nibyłodydze. Podsadki położone w dwóch rzędach, każda wspierająca jedną przysadkę i jeden kwiat. Osie kwiatostanu długości około 1–30 cm. Przysadki nierurkowate, otwarte lub obejmujące łodygę. Szypułka od bardzo krótkiej do około 10 cm. Listki zewnętrznego okółka okwiatu zrośnięte w trójwrębną rurkę. Listki wewnętrznego okółka wystające ponad rurkę, smukłe, o łatkach nierównej wielkości. Warżka odwrotniejajowata lub szerokopodługowata, większa od łatek okwiatu i bocznych prątniczków, płaska, wklęsła do głęboko woreczkowatej, wierzchołek całobrzegi do głęboko klapowanego, o kędzierzawych brzegach, biała, żółta, czerwona lub fioletowa, z różnymi kombinacjami kolorów i wzorami. Dwa boczne prątniczki płatkowate, zwykle szersze od łatek okwiatu. Nitka pręcika wzniesiona. Pylniki równoległe lub lekko rozbieżne, pękające na całej długości, przez częściowe szczeliny lub otworki. Zalążnia trójkomorowa. Kwiaty otwierają się od góry do dołu lub paraodśrodkowo.
Owoce Podługowate, trójklapowe, mięsiste torebki. Nasiona czarne, z poszarpaną, mięsistą osnówką.
Biologia i ekologia thumb|Kwiat Boesenbergia alba thumb|Kwiat Boesenbergia rotunda Siedlisko Na Borneo rodzaj zasiedla lasy tropikalne, w tym mieszane lasy dwuskrzydłowe, , lasy galeriowe, lasy górskie, lasy na wapiennych skałach krasowych, lasy wtórne. Boesenbergia albosanguinea występuje na zacienionych wychodniach wapiennych w pobliżu morza. B. siphonantha zasiedla na Andamanach wilgotne, liściaste i wiecznie zielone lasy śródlądowe na glebie bogatej w próchnicę, w Tajlandii wychodnie wapienne w liściastym lesie wtórnym, a w Wietnamie liściaste lasy lagerstremiowe na skałach laterytowych. B. quangngaiensis rośnie w pobliżu strumieni i w miejscach zacienionych na zboczach wzgórz we wtórnym, wiecznie zielonym lesie liściastym, zdominowanym przez dwuskrzydłowate, a także niższe, pierwotne, wiecznie zielone lasy tropikalne.
Cechy fitochemiczne Pomimo różnorodności rodzaju przebadanych zostało tylko kilka gatunków, zwłaszcza B. rotunda. Gatunki te są bogate w związki bioaktywne, w tym flawonoidy, chalkony i diterpeny, i wykazują znaczące właściwości biologiczne, takie jak działanie przeciwnowotworowe i przeciwwirusowe (w tym przeciw dendze, HIV-1 i SARS-CoV-2).
Systematyka Pozycja systematyczna Według Angiosperm Phylogeny Website rodzaj zaliczany do plemienia Zingibereae, podrodziny Zingiberoideae w rodzinie imbirowatych (Zingiberaceae) z rzędu imbirowców (Zingiberales).
W systemie Takhtajana z 1997 roku zaliczony do plemienia Hedychieae w rodzinie imbirowatych.
Wykaz gatunków
Nazewnictwo Etymologia nazwy naukowej Nazwa naukowa rodzaju honoruje Clarę i Waltera Boesenbergów, siostrę i szwagra Otto Kuntzego, niemieckiego przyrodnika, który opisał takson po raz pierwszy.
Synonimy nomenklaturowe Gastrochilus Wall.
Synonimy taksonomiczne Banglium Buch.-Ham. ex Wall. Curcumorpha A.S.Rao & D.M.Verma Haplochorema K.Schum. Jirawongsea Picheans.
Zastosowanie użytkowe thumb|Kłącze Boesenbergia rotunda Rośliny lecznicze Rośliny te znane są z dużych, mięsistych kłączy, które są szeroko stosowane w medycynie tradycyjnej w leczeniu dolegliwości takich jak zaburzenia żołądkowo-jelitowe, stany zapalne i infekcje dróg oddechowych.
Najpopularniejszym gatunkiem wykorzystywanym leczniczo w Azji Południowo-Wschodniej jest . Stosowana jest w leczeniu dolegliwości takich jak choroby reumatyczne, bóle mięśni, dna moczanowa, zaburzenia żołądkowo-jelitowe, wzdęcia, ból brzucha, niestrawność i choroba wrzodowa żołądka. W Indonezji wykorzystuje się go do przygotowywania „jamy” – popularnego tradycyjnego toniku dla kobiet po porodzie, środka kosmetycznego dla nastolatek, a także w celu zapobiegania upławom. Świeże kłącza są używane do leczenia chorób zapalnych, próchnicy zębów, zapalenia skóry, suchego kaszlu, przeziębienia, chorób zębów i dziąseł, opuchlizny, ran, biegunki, czerwonki, a także jako środek moczopędny. Pasta z kłącza była stosowana jako środek przeciwgrzybiczy, przeciwpasożytniczy, przeciwświerzbowy, a także przeciwrobaczy. W Tajlandii nazywany jest żeń-szeniem tajskim i cieszy się opinią afrodyzjaku. Spożywanie jego liści łagodzi alergie pokarmowe i zatrucia. Ponadto odnotowano, że w Tajlandii kłącze i liście tego gatunku są stosowane przez pacjentów z AIDS.
B. rotunda stosowana jest w ajurwedzie przeciwbakteryjnie, przeciwzapalnie, gastroprotekcyjnie, przeciwskurczowo, żołądkowo, moczopędnie, przeciwwymiotnie, przeciwgrzybiczo, przeciwrobaczo, antymutagennie, afrodyzjakalnie, wiatropędnie i przeciwgorączkowo, przede wszystkim jako środek na kaszel, opuchlizny, rany, biegunkę, dolegliwości żołądkowe, niestrawność, kolki, pleśniawki, suchość w ustach i w choroby wrzodowej żołądka.
Na Borneo leczniczo wykorzystywane są również B. pulchella – w chorobach skóry i B. stenophylla – w chorobach skóry, duszności, cukrzycy, nadciśnieniu, chorobach serca, kamieniach nerkowych, kaszlu, biegunce, gorączce, malarii, astmie, zmęczeniu, krwawieniach, bólach brzucha i zatruciach pokarmowych. Pokruszone liście B. oligosperma wcierane są w czoło przy bólu głowy.
W Indiach i Chinach pastę z kłączy B. longiflora wciera się w czoło przy zaćmie. Napar lub sok podawany jest przy biegunce, czerwonce, bólu żołądka, kaszlu i przeziębieniu.
Rośliny spożywcze Kłącze Boesenbergia rotunda jest używane jako przyprawa głównie w kuchni tajskiej. Jest również powszechnie stosowane w kuchni chińskiej, malezyjskiej, birmańskiej i indonezyjskiej. Wykorzystuje się je w potrawach do eliminowania niepożądanych zapachów związanych z rybami lub mięsem. Kłącze jest używane razem z „czarnym imbirem” () do produkcji lokalnego rodzaju wina, które jest uważane za orzeźwiający oraz wzmacniający napój.
Przypisy
Kategoria:Imbirowate