thumb|Strongylodon madagascariensis thumb|Mięsisty strąk Strongylodon macrobotrys thumb|Kwiatostany, strąk i nasiona Strongylodon juangonzalezii Strongylodon Vogel – rodzaj roślin należący do rodziny bobowatych. Obejmuje 17 gatunków występujących naturalnie na wyspach i archipelagach w tropikalnej strefie Oceanu Indyjskiego i Spokojnego oraz w północno-wschodniej Australii. Gatunek S. macrobotrys, zwany jadeitowym pnączem, o nietypowych, jaskrawozielononiebieskich kwiatach, uprawiany jest jako roślina ozdobna.

Nazwa naukowa rodzaju pochodzi od greckich słów στρογγυλός (strongylos – okrągły) i ὀδούς (dopełniacz ὀδόντος: odous, odontos – ząb).

Zasięg występowania Zasięg rodzaju ciągnie się od zachodniej części Oceanu Indyjskiego (Madagaskar, Komory, Reunion), przez Andamany, Mariany, Karoliny i Wyspę Bożego Narodzenia na północy oraz Queensland w Australii i Nową Kaledonię na południu, po Hawaje, Wyspy Towarzystwa i wyspy na południowym Pacyfiku, takie jak Tonga i Samoa. Obejmuje Archipelag Malajski (Celebes, Filipiny) oraz wyspy Melanezji i Polinezji (Nowa Gwinea, Archipelag Bismarcka, Wyspy Salomona, Vanuatu, Fidżi).

W przypadku większości gatunków zasięg ma charakter endemiczny. Najszerszy zasięg ma S. lucidus, występujący w regionie obejmującym wyspy i archipelagi w tropikalnej strefie Oceanu Indyjskiego i Spokojnego, od Andamanów na zachodzie, przez Azję Południowo-Wschodnią i Australię, po wyspy Melanezji, Mikronezji i Polinezji na wschodzie.

Występujący naturalnie na Filipinach gatunek Strongylodon macrobrotys został introdukowany w Indiach, na Półwysep Malajski, Nową Gwineę oraz Trynidad i Tobago.

Morfologia Pokrój Zdrewniałe pnącza (liany), osiągające 40 metrów wysokości, zawsze wspinające się do najwyższych partii korony lasu. Starsze łodygi nagie, bruzdkowane, niekiedy z przetchlinkami, młode nagie lub owłosione, prążkowane, niektóre rozgałęzienia przekształcone w wąsy czepne.

Liście Przylistki lancetowate, jajowate lub trójkątne, tarczowate lub przyrośnięte nasadą, nagie, prążkowane, wcześnie opadające, pozostawiające wyraźną bliznę po odpadnięciu. Ulistnienie naprzemianległe. Liście pierzaste, trójlistkowe. Listki szczytowe lancetowate, jajowate lub okrągławe, ostre, zaostrzone lub ostrokończyste, u nasady zaokrąglone, ucięte lub słabo sercowate, od spodu nagie lub rzadko owłosione. Listki boczne o kształcie podobnym do listka szczytowego, nieco mniejsze, u nasady słabo lub silnie asymetryczne (ukośne). Ogonki listków zawsze rynienkowate, pomarszczone. Przylisteczki szczeciniaste lub równowąskie.

Kwiaty Motylkowe, zebrane w nibygrona lub nibywiechy, pojawiające się pojedynczo lub po 2–3 w kątach liści, o 2–5 rozgałęzieniach, wielokwiatowe. Szypuły nagie lub rzadko owłosione. Oś kwiatostanu naga lub owłosiona, ze zgrubiałymi węzłami. Krótkopęd brodawkowaty lub walcowaty (1-)3- do około 15-kwiatowy. Przysadki jajowate, osadzone u nasady węzłów i szypułek. Podkwiatki dwa u nasady rurki kielicha, jajowate, prążkowane, orzęsione na brzegu. Szypułki nagie lub owłosione. Okwiat pomarańczowoczerwony, czerwony, purpurowoniebieski lub niebieskozielony. Kielich dzwonkowaty, 5-wrębny. Dwie górne łatki słabo zrosłe lub zrosłe na wierzchołku. Łatki ucięte lub wycięte. Żagielek nagi, odgięty, ostry na wierzchołku, z dwoma wyrostkami powyżej paznokcia, zazwyczaj o mięsistej strukturze w kierunku wierzchołka. Skrzydełka nagie, przyrośnięte u nasady do płatków łódeczki, o długości równej około połowie długości żagielka. Łódeczka zrosła, zakończona dzióbkiem na wierzchołku, o długości niemal równej żagielkowi. Pręcikowie 10-pręcikowe, dwuwiązkowe, z jednym pręcikiem wolnym. Nitki pręcików nagie, pylniki jednakowe, przytwierdzone grzbietowo, pękające podłużną szczeliną. Słupek z tarczowatym miodnikiem u nasady. Zalążnia naga lub owłosiona, 1–12-zalążkowa. Szyjka słupka długa, naga lub owłosiona w dolnej części. Znamię wierzchołkowe.

Owoce Strąki rozdęte lub przewężone między nasionami, ciągłe lub z półprzegrodami, u niektórych gatunków cienkie, równowąskie lub eliptyczne, z siatkowatym użyłkowaniem, u innych grube, mięsiste i pomarszczone, późno pękające. Nasiona nieregularne i szorstkie, nerkowate i gładkie lub kulistawe, brązowe, czarne, niebieskie lub ceglastoczerwone. W tej samej populacji mogą występować różne kolory nasion.

Biologia i ekologia Rozwój Strongylodon lucidus jest zapylany przez ptaki, natomiast S. macrobotrys przez nietoperze. Nasiona Strongylodon lucidus są rozprzestrzeniane przez prądy morskie. Strąki S. macrobotrys są grube i mięsiste, co umożliwia ich zjedzenie i rozprzestrzenienie przez nietoperze.

Siedlisko Lasy bagienne lub skraje lasów, zazwyczaj w pobliżu strumienia lub potoku. Niektóre populacje Strongylodon lucidus można znaleźć w bardziej odsłoniętych i zniszczonych lasach śródlądowych.

Cechy fitochemiczne W nietypowych, jaskrawoniebieskozielonych kwiatach S. macrobotrys (zwanego pnączem jadeitowym) obecne są antocyjan (diglukozyd malwidyny) i flawon (w stosunku molowym 1:9). Odczyn soku komórek epidermy płatka jest wyjątkowo wysoki i wynosi 7,9, podczas gdy pH bezbarwnej tkanki wewnętrznej wynosi 5,60. Charakterystyczny kolor powstaje w wyniku kopigmentacji malwiny z saponaryną w lekko zasadowym soku komórkowym. W środowisku lekko zasadowym saponaryna wykazuje intensywny żółty kolor, który nadaje kwiatom zielonkawy odcień. W kwiatach obecna jest też cytyzyna i inne alkaloidy.

W nasionach S. macrobotrys stwierdzono obecność aminokwasu .

Genetyka Liczba chromosomów 2n = 28. Liczba ta jest tak osobliwa w plemieniu Phaseoleae z podstawową liczbą chromosomów n=10 lub 11, że Strongylodon uważany jest za izolowany rodzaj reliktowy.

Systematyka Pozycja systematyczna Według Angiosperm Phylogeny Website jeden z rodzajów plemienia Phaseoleae z podrodziny bobowatych właściwych (Faboideae) w rodzinie bobowatych (Fabaceae). Tak samo ujęty w systemie Takhtajana z 2008 roku.

Podział rodzaju W rewizji rodzaju z 1991 roku Huang zaproponował podział rodzaju na sekcje na podstawie różnic morfologicznych występujących w poszczególnych obszarach zasięgu: Craveniae – przylistki przyrośnięte nasadą, strąki mniej więcej zwężone (Madagaskar), gatunek typowy: S. craveniae, Macrobotrys – przylistki tarczowate lub przyrośnięte nasadą, posiadające uszkowate wyrostki u nasady; strąki niezwężone, krótkopęd z więcej niż 3 kwiatami, okwiat fioletowo-niebieski lub niebiesko-zielony (Filipiny), gatunek typowy: S. macrobotrys, Archboldianus – przylistki tarczowate; strąki niezwężone, równowąskie, krótkopęd z 3 kwiatami; okwiat czerwony lub pomarańczowo-czerwony, nasiona nieregularne, szorstkie (Nowa Gwinea i Sulawesi), gatunek typowy: S. archboldianus, Strongylodon – przylistki przyrośnięte nasadą, posiadające uszkowate wyrostki u nasady, strąki niezwężone, eliptyczne lub podługowate, krótkopęd z 3 kwiatami, okwiat czerwony lub pomarańczowo-czerwony, nasiona okrągłe lub elipsoidalne, gładkie (Sulawesi i wyspy Oceanu Spokojnego i Indyjskiego), gatunek typowy: S. lucidus. thumb|Strongylodon macrobotrys w uprawie w Japonii Wykaz gatunków Merr. & L.M.Perry Merr. S.F.Huang Perkins R.Baron & Baker Verdc. Merr. Hadsall, Alejado & Cajano S.F.Huang (G.Forst.) Seem. A.Gray Baker C.B.Rob. Vogel Strongylodon rubriflorus Whistler Cordem. Elmer

Zastosowanie użytkowe Rośliny lecznicze Strongylodon macrobotrys stosowany jest tradycyjnie na poprawę trawienia, a S. ruber ściągająco na rany.

Rośliny ozdobne Strongylodon macrobotrys, zwany pnączem szmaragdowym lub pnączem jadeitowym, ze względu na swoje nietypowo ubarwione, niebieskozielone, błyszczące kwiaty zebrane w długie, zwisające grona, uprawiany jest w klimacie tropikalnym jako roślina ozdobna. Jest szybko rosnącym, wiecznie zielonym pnączem o wysokości do 20 m. Kwitnie późną zimą i wiosną. Strefy mrozoodporności 10–12.

W Polsce S. macrobotrys uprawiany jest w szklarniach Ogrodu Botanicznego Uniwersytetu Warszawskiego.

Przypisy

Linki zewnętrzne Winorośl jadeitowa, Ogród Botaniczny UW

Kategoria:Bobowate właściwe