mały|Rada Bezpieczeństwa ONZ – przykład instytucji będącej ucieleśnieniem liberalnego ładu międzynarodowego Liberalny ład międzynarodowy (ang. liberal international order, LIO), nazywany też ładem opartym na zasadach (ang. rules-based order) – zespół globalnych, opartych na regułach relacji międzynarodowych, ukształtowany po II wojnie światowej na fundamentach liberalnego internacjonalizmu, liberalizmu politycznego i liberalizmu ekonomicznego.

Ład ten zakłada współpracę międzynarodową za pośrednictwem instytucji multilateralnych (takich jak Organizacja Narodów Zjednoczonych, Światowa Organizacja Handlu i Międzynarodowy Fundusz Walutowy) i opiera się na równości ludzi, wolności, rządach prawa i prawach człowieka, otwartych rynkach, współpracy w dziedzinie bezpieczeństwa, promocji liberalnej demokracji oraz współpracy walutowej.

Ład ten został ustanowiony po II wojnie światowej w dużej mierze z inicjatywy Stanów Zjednoczonych. Przypisuje mu się rozszerzenie wolnego handlu, wzrost mobilności kapitału, rozprzestrzenianie demokracji, promocję praw człowieka i obronę świata zachodniego przed ZSRR. Ład ułatwił bezprecedensową współpracę państw Ameryki Północnej, Europy Zachodniej i Japonii oraz przyczynił się do konsolidacji demokracji w byłych państwach faszystowskich i komunistycznych.

Początki LIO są zwykle datowane na lata 40. XX wieku, niekiedy od Karty Atlantyckiej z 1941 roku. John Mearsheimer kwestionował to ujęcie, argumentując, że LIO powstał dopiero po zakończeniu zimnej wojny. Członkami założycielskimi były państwa Ameryki Północnej, Europy Zachodniej oraz Japonia, tworzące opartą na wspólnych wartościach wspólnotę bezpieczeństwa.

Natura i samo istnienie LIO są przedmiotem debaty naukowej. Aspekty ładu są podważane wewnątrz państw liberalnych przez populizm, protekcjonizm i natywizm, a z zewnątrz przez państwa autorytarne, illiberalne i niezadowolone ze swojej roli w polityce światowej. Za głównych rywali ładu uznaje się Chiny, Rosję, Iran, Koreę Północną oraz – od drugiej prezydentury Donalda Trumpa – także Stany Zjednoczone. Badacze wskazują, że LIO zawiera w sobie elementy mogące wywołać reakcję lub upadek. Według stanu na 2026 rok ład liberalny uznawany jest za poważnie obciążony, a komentatorzy zaczęli pytać, jak może wyglądać nowy przyszły ład międzynarodowy.

Definicja Minimalistyczne definicje LIO charakteryzują go jako „otwarty i oparty na zasadach porządek międzynarodowy”, podczas gdy definicje maksymalistyczne obejmują liberalny cel społeczny, prawa ekonomiczne i polityczne oraz demokratyczne procedury decyzyjne. , i definiują „porządek” jako „ustrukturyzowane relacje między jednostkami”, podkreślając, że LIO nie jest tożsamy z „ładem opartym na zasadach”, gdyż istnieją także nieliberalne porządki oparte na regułach (np. porządek westfalski).

Termin „liberalny” oznacza wiarę w powszechną równość jednostek oraz w wolności indywidualne i zbiorowe. Liberalizm polityczny obejmuje rządy prawa, suwerenną równość państw oraz ochronę praw człowieka, praw politycznych i swobód obywatelskich. Liberalizm ekonomiczny to polityka zorientowana na wolny rynek, a liberalny internacjonalizm to oparty na zasadach multilateralizm i globalne zarządzanie.

w pracy After Victory (2001) definiuje porządek polityczny jako „ustalenia zarządcze między grupą państw, w tym ich fundamentalne zasady, reguły i instytucje”. Porządek konstytucyjny to porządek polityczny „zorganizowany wokół uzgodnionych instytucji prawnych i politycznych, które alokują prawa i ograniczają sprawowanie władzy”. W 2018 roku Ikenberry określił LIO jako „wielowarstwowy i wieloaspektowy”, będący agregatem różnorodnych zasad i instytucji, obejmujący sfery bezpieczeństwa i kontroli zbrojeń, gospodarki światowej, środowiska, praw człowieka i stosunków politycznych.

Niektórzy badacze kwestionują wartość analityczną pojęcia LIO. argumentował, że koncepcja jest tak szeroka i niejasna, że „prawie każda sytuacja międzynarodowa kwalifikuje się jako ład międzynarodowy, o ile jej członkowie akceptują normę suwerenności”.

Debata i John Ikenberry wymieniają pięć elementów LIO: wzajemne wiązanie bezpieczeństwa (security co-binding), otwarty charakter amerykańskiej hegemonii, obecność samoograniczających się mocarstw, takich jak Niemcy i Japonia, dostępność wspólnych korzyści wynikających z politycznych podstaw otwartości gospodarczej oraz rolę zachodniej „tożsamości cywilizacyjnej”.

Przychylne stanowisko uczonych takich jak Ikenberry spotkało się z krytyką badaczy wskazujących na imperialne i kolonialne dziedzictwo liberalnych instytucji międzynarodowych. określił LIO jako „imperializm pod inną nazwą”, promujący zorientowaną na Europę i Amerykę, klasową, elitarną i rasistowską hegemonię białych nad resztą świata. wskazał, że poza Zachodem LIO bywa postrzegany jako wąski system ideologiczny, ekonomiczny i strategiczny promujący interesy i kulturę państw zachodnich kosztem lokalnych języków, tożsamości i religii.

Realistyczni krytycy LIO to m.in. John Mearsheimer, Patrick Porter i Charles Glaser. Mearsheimer argumentuje, że LIO jest skazany na porażkę z powodu oporu, jaki napotyka wewnątrz państw liberalnych i na zewnątrz ze strony państw nieliberalnych. Porter twierdził, że ład był w rzeczywistości porządkiem przymusowym i nie był liberalny.

Z drugiej strony niektórzy autorzy bronią ładu liberalnego. Podkreśla się wkład „państw słabych” w kształtowanie LIO, które poprzez strategie „oporu”, „wspólnoty” i „norm” opierały się amerykańskiej dominacji. Krytycy wolnego handlu wskazują jednak, że prowadzi on niekiedy do problemów społecznych, takich jak nierówności i degradacja środowiska.

Stosunki z poszczególnymi państwami Stany Zjednoczone Podczas drugiej prezydentury Donalda Trumpa Stany Zjednoczone prowadziły kampanię na rzecz aneksji Grenlandii (autonomicznego terytorium zależnego Danii), co wywołało konfrontację z Danią, Unią Europejską i częścią państw NATO. W styczniu 2026 roku siły amerykańskie zatrzymały prezydenta Wenezueli Nicolása Maduro. Ponadto USA wystąpiły z 66 organizacji międzynarodowych. Działania te zostały opisane przez naukowców i komentatorów jako celowe kroki w kierunku zakończenia ładu opartego na zasadach na rzecz ładu stref wpływów wielkich mocarstw. Premier Kanady Mark Carney w przemówieniu na Światowym Forum Ekonomicznym w styczniu 2026 roku opisał „pęknięcie” (ang. rapture) w ładzie opartym na zasadach.

Chiny Część badaczy postrzega Chiny jako potencjalnego rywala ładu liberalnego. Według Darrena Lima i Johna Ikenberry’ego Chiny dążą do ładu międzynarodowego chroniącego ich illiberalny model polityczny i gospodarczy. Jako instytucje konkurujące z istniejącym ładem badacze wskazują m.in. na Azjatycki Bank Inwestycji Infrastrukturalnych i inicjatywę „Pasa i Szlaku”. Chiny twierdzą jednocześnie, że USA same naruszają ład międzynarodowy, przywołując jako przykład inwazję na Irak w 2003 roku.

Rosja Wielu badaczy zgadza się, że Rosja pod rządami Władimira Putina dąży do podważenia liberalnego ładu międzynarodowego. Inwazja Rosji na Ukrainę w 2022 roku doprowadziła do odrodzenia dyskusji o ładzie liberalnym. Politolog twierdzi, że inwazja paradoksalnie wzmocniła LIO, konsolidując opór, gdyż pełnoskalowa rosyjska inwazja była bardziej jaskrawym wyzwaniem imperialistycznym dla suwerenności niż wcześniejsze „zamrożone konflikty”. Mearsheimer przekonuje natomiast, że rosyjska inwazja, przy której NATO nie osiągnęło swoich celów, może symbolizować koniec jednobiegunowego momentu liberalnej hegemonii i początek nowego, być może wielobiegunowego, ładu międzynarodowego.

Przypisy

Kategoria:Teoria stosunków międzynarodowych Kategoria:Liberalizm