thumb|Dendrocnide stimulans thumb|Kwitnąca Dendrocnide meyeniana thumb|Włoski parzące na pniu Dendrocnide moroides thumb|Liść Dendrocnide excelsa thumb|Liść Dendrocnide cordifolia thumb|Liść Dendrocnide moroides thumb|Kwiatostany Dendrocnide meyeniana thumb|Owoce Dendrocnide moroides thumb|Owoce Dendrocnide photiniphylla Dendrocnide Miq. – rodzaj roślin z rodziny pokrzywowatych. Obejmuje 41 gatunków występujących na subkontynencie indyjskim, w Azji Wschodniej, Azji Południowo-Wschodniej, wschodniej Australii oraz na wyspach Archipelagu Malajskiego, Nowej Gwinei, zachodniego Pacyfiku, Mikronezji, Polinezji i Melanezji.

Nazwa naukowa rodzaju pochodzi od starogreckich słów δενδρών (dendron – drzewo) i κνίδη (knide – pokrzywa).

Rośliny z tego rodzaju należą do najsilniej parzących w całym królestwie roślin. Ich organy (gałązki, liście, owoce) pokryte są łamliwymi włoskami. Do podrażnienia może dojść przez bezpośredni kontakt z rośliną, ale również przez przebywanie w jej pobliżu, gdyż ułamane włoski mogą powodować silne podrażnienie dróg oddechowych, prowadzące do krwawienia i martwicy śluzówki. Niebezpieczny jest również kontakt z suchymi liśćmi, a także z zasuszonymi okazami w zielnikach. Podrażnienie przez Dendrocnide porównywane jest do jednoczesnego porażenia prądem i poparzenia, użądlenia jednocześnie przez 30 os lub jednoczesnego polania żrącym kwasem i porażenia prądem. Powoduje silny, paraliżujący ból, który nasila się po 20–30 minutach i trwa kilka godzin. Kontakt może prowadzić do okresowej utraty przytomności. W przypadku niektórych gatunków ból może utrzymywać się przez kilka tygodni, a następnie powracać przez miesiące, jeśli dotknięte miejsce zostanie potarte, przemyte wodą lub wystawione na działanie zimna. Odnotowano samobójstwa z powodu poziomu bólu spowodowanego kontaktem z Dendrocnide. Leczenie można prowadzić wyłącznie objawowo. Po kontakcie zaleca się naniesienie 10% roztworu kwasu solnego na dotknięte miejsce i owinięcie miejsca namoczonym w rozcieńczonym kwasie materiałem chłonnym (takim jak chusteczki higieniczne). Po zdjęciu opatrunku z kwasem i wyschnięciu miejsca kłujące włoski usuwa się za pomocą plastrów do depilacji. W Australii plastry z woskiem do depilacji stanowią niezbędny element zestawu pierwszej pomocy.

Po kontakcie z D. moroides, D. cordata i D. corallodesme ból utrzymuje się tygodniami, z nawrotami trwającymi co najmniej 3 miesiące. W przypadku D. excelsa i D. photinophylla ból utrzymuje się przez około 24 godziny.

Kontakt z rośliną u koni i psów może prowadzić do ich śmierci, a eutanazja uważana jest za jedyną dostępną etyczną opcję pomocy.

Morfologia Pokrój Wieloletnie, zimozielone drzewa lub krzewy, osiągające zwykle nie więcej niż 15 metrów wysokości. Rozgałęziają się sympodialnie. Pokryte są włoskami parzącymi. U Dendrocnide mirabilis nasada pędu jest gruboszowata. D. excelsa osiągają wysokość 35 metrów, a u nasady zaopatrzone są w korzenie szkarpowe o wysokości do 2 metrów.

Włoski parzące Budowa włosków parzących jest złożona, składają się z wierzchołka (końcówki), trzonka i nasady. Zbudowane są z dwutlenku krzemu, węglanu wapnia i fosforanu wapnia. Największe mają około 1,5 mm długości i są widoczne gołym okiem, mają też kuliste, puste główki. Średnie i małe włoski mają ostre zakończenia. Uważa się, że smuklejsze włoski D. moroides wnikają w skórę łatwiej niż włoski innych gatunków. Łatwo odłamują się u nasady, a ich ostrza pękają w kontakcie z powierzchnią zewnętrzną, ułatwiając wnikanie w skórę i przenoszenie toksyn. Zawartość włosków jest zwykle przezroczysta, o różnym kolorze zielonkawożółtym lub brązowym, pozbawiona struktury lub zbudowana z drobnych cząsteczek. Cząsteczki te mają średnicę od 4 mikronów do mniej niż 1 mikrona i wyglądają podobnie do kropli oleju.

Liście Ogonkowe, skórzaste, ząbkowane, faliste do gładkich, ułożone skrętolegle, często tworzące rozetę na końcach gałązek, zwykle gęsto pokryte cystolitami. Przylistki duże (od 1 do 10 cm), całkowicie zrośnięte, dwugrzbietowe, międzyogonkowe i nierozdwojone wierzchołkowo. U D. kajewskii blaszka liściowa osiąga do 1,5 metra długości. U D. elliptica, D. kjellbergii, D. moroides i D. peltata liście są tarczowate. Niektóre gatunki (np. D. luzonensis) mają liście pozbawione włosków parzących.

Kwiaty Jednopłciowe, 4- lub 5-krotne, na ogół drobne, zebrane w groniasty lub wiechowaty kwiatostan, wyrastający w kątach liści. Kwiaty męskie są siedzące lub szypułkowe, z 4- rzadko 5-listkowym okwiatem, z taką samą liczbą pręcików naprzeciwległych do listków okwiatu oraz ze szczątkową zalążnią. Kwiaty żeńskie są siedzące lub szypułkowe, drobne, zasadniczo mają 4-ząbkowany lub 4-wrębny okwiat, jednokomorową, jajowatą zalążnię, zwieńczoną pojedynczym, języczkowatym znamieniem, pozbawione prątniczków. Boczne listki okwiatu są zwykle dłuższe i szersze niż listki środkowe.

Owoce Siedzące, niesymetryczne, elipsoidalne do jajowatych niełupki, zwykle silnie brodawkowate, przypominające owoce morwy.

Biologia i ekologia Siedlisko Nizinne lasy pierwotne, zwłaszcza siedliska lekko wilgotne i nieco zacienione. Wiele gatunków z Nowej Gwinei toleruje lasy wtórne i opuszczone ogrody. Występuje od poziomu morza do 2300 m n.p.m.

Interakcje międzygatunkowe Na roślinach z tego rodzaju żerują poświętnikowate z gatunku i smukleńcowate z gatunku , nietoperze, takie jak , , r. mariańska, naczelne, takie jak orangutan borneański, langur posiwiały, makak krabożerny i gibbon białoręki, a także pademelony czerwononogie i wiele gatunków ptaków. Są roślinami żywicielskimi dla rusałkowatych z gatunku .

Cechy fitochemiczne We włoskach Dendrocnide zidentyfikowano wysoce neurotoksyczne ultrastabilne peptydy, nazwane od zwyczajowej nazwy tych roślin (gympietides). Wywołują one ból poprzez silną aktywację neuronów czuciowych i opóźnienie inaktywacji kanałów sodowych zależnych od potencjału. Struktura 3D tych neurotoksyn jest stabilizowana przez motyw (inhibitor cystine knot), co jest cechą wspólną z toksynami występującymi w jadach pająków oraz stożków ().

Z włosków roślin z gatunku D. moroides wyizolowano oktapeptyd (moroidin), który jednak nie odpowiada za reakcję bólową. Jest inhibitorem polimeryzacji mikrotubul, o działaniu przeciwnowotworowym.

Badanie fitochemiczne korzeni roślin z gatunku Dendrocnide meyeniana, wykorzystywanych w tradycyjnej medycynie Filipin, wykazało obecność saponin, flawonoidów, alkaloidów i fitosteroli oraz potwierdziło ich antyangiogenne działanie.

Systematyka Pozycja systematyczna Według Angiosperm Phylogeny Website (aktualizowany system APG IV) rodzaj zaliczany do plemienia Urticeae w rodzinie pokrzywowatych (Urticaceae).

Podział W monografii rodzaju z 1969 roku Chew zaproponował jego podział na dwie sekcje: sekcja Dendrocnide z kwiatami żeńskimi położonymi zwykle w jednym rzędzie na często mięsistym i wachlarzowatym dnie kwiatowym (gatunek typowy Dendrocnide stimulans), sekcja Sarcopus z kwiatami żeńskimi wolnymi, zebranymi w pęczki lub wyrastającymi dwurzędowo na końcach szypuł, często z mięsistymi szypułkami (gatunek typowy Dendrocnide excelsa).

Wykaz gatunków Dendrocnide amplissima (Blume) Chew Dendrocnide basirotunda (C.Y.Wu) Chew Dendrocnide carriana Chew Dendrocnide celebica Chew Dendrocnide contracta (Blume) Chew Dendrocnide corallodesme (Lauterb.) Chew Dendrocnide cordata (Warb. ex H.J.P.Winkl.) Chew Dendrocnide cordifolia (L.S.Sm.) Jackes Dendrocnide crassifolia (C.B.Rob.) Chew Dendrocnide densiflora (C.B.Rob.) Chew Dendrocnide elliptica (Merr.) Chew Dendrocnide excelsa (Wedd.) Chew Dendrocnide gigantea (Poir.) Chew Dendrocnide harveyi (Seem.) Chew Dendrocnide kajewskii Chew Dendrocnide kjellbergii Chew Dendrocnide kotoensis (Hayata ex Yamam.) B.L.Shih & Yuen P.Yang Dendrocnide latifolia (Gaudich.) Chew Dendrocnide longifolia (Hemsl.) Chew Dendrocnide luzonensis (Wedd.) Chew Dendrocnide meyeniana (Walp.) Chew Dendrocnide microstigma (Wedd.) Chew Dendrocnide mirabilis (Rech.) Chew Dendrocnide morobensis Chew Dendrocnide moroides (Wedd.) Chew Dendrocnide nervosa (H.J.P.Winkl.) Chew Dendrocnide oblanceolata (Merr.) Chew Dendrocnide peltata (Blume) Miq. Dendrocnide photiniphylla (Kunth) Chew Dendrocnide pruritivus H.St.John Dendrocnide rechingeri (H.J.P.Winkl.) Chew Dendrocnide rigidifolia (C.B.Rob.) Chew Dendrocnide schlechteri (H.J.P.Winkl.) Chew Dendrocnide sessiliflora (Warb.) Chew Dendrocnide sinuata (Blume) Chew Dendrocnide stimulans (L.f.) Chew Dendrocnide subclausa (C.B.Rob.) Chew Dendrocnide ternatensis (Miq.) Chew Dendrocnide torricellensis (Lauterb.) Chew Dendrocnide urentissima (Gagnep.) Chew Dendrocnide venosa (Elmer) Chew

Znaczenie użytkowe Rośliny lecznicze Sok z rozgniecionej kory Dendrocnide amplissima stosowany jest na Celebesie jako środek na owrzodzenia. Na Filipinach napar z korzeni i liści D. meyeniana stosowany jest moczopędnie, a rozgniecione liście i korzenie przykładane na skrofuły.

W Indiach D. sinuata stosowana jest w medycynie siddha. Odwar z korzeni tej rośliny i liści sp. przyjmowany jest jako środek na opuchnięte kończyny. Sok z korzeni lub odwar stosowany jest przy przewlekłej gorączce. Liście przykładane są przeciw świerzbowi. Zmacerowane liście podawane są na niestrawność, a rozgniecione liście przykładane miejscowo na ból zęba. Stosowany też jako doustny środek antykoncepcyjny.

W Wietnamie D. stimulans odwar z liści i korzeni pijany jest jako środek przeciwrobaczy. Sok pijany jako środek przeciwkaszlowy. Korzenie rozgniecione z siarką i mlekiem kokosowym stosowane są jako okład na obrzęki.

Rośliny spożywcze Owoce roślin z tego rodzaju są jadalne. Młode pędy D. sinuata spożywane są jako warzywo, podobnie wykorzystywane są kwiatostany.

Rośliny magiczne Liście D. stimulans przywiązywane są do odrzwi domu, aby odstraszać złe duchy. Woda, w której moczono liście i liście D. stimulans, używana jest podczas ceremonii mającej zapewnić dobre łowy i obfite plony.

Przypisy

Kategoria:Pokrzywowate