Wiązanie Helenki. Książeczka dla małych dzieci uczących się czytać, przez Autorkę „Pamiątki po dobrej matce” – książka dla dzieci autorstwa Klementyny Hoffmanowej. Jest to jeden z jej najbardziej znanych utworów. Wydana w 1823 roku przez Natana Glücksberga, jest uważana za pierwszą polską książkę dla dzieci.
Książka była przeznaczona dla małoletnich dzieci; powstała dla tytułowej Helenki Tarczewskiej, siostrzenicy autorki. Przeznaczona do nauki czytania, składała się z elementarza i krótkich tekstów o strukturze dialogowej, pełnych sformułowań moralizatorskich. Była bardzo popularnym narzędziem dydaktycznym na ziemiach polskich XIX wieku.
Powstanie Geneza utworu związana była z opieką Hoffmanowej nad dziećmi jej starszej siostry. Pisarka zwróciła wówczas uwagę na zainteresowanie dzieci literaturą francuską, co powiązała z niedostatkiem atrakcyjnych książek dla nich w języku polskim.
Wiązanie Helenki przygotowała jako prezent urodzinowy dla swojej siostrzenicy Helenki, którą uczyniła zarazem bohaterką i projektowaną odbiorczynią książki. Utwór ukazał się w 1823 roku, na czwarte urodziny lub imieniny dziewczynki. Książka została wydana przez Natana Glücksberga.
Tytułowe słowo „wiązanie” wywodzi się od nieużywanego już dzisiaj znaczenia prezentu imieninowego, ew. może też być bardziej dosłownym odniesieniem do „wiązania liter”, czyli składania z nich sylab.
Treść i kompozycja Książka, przeznaczona do nauki czytania, składała się z krótkich tekstów o strukturze dialogowej, pełnych sformułowań moralizatorskich. Teksty na początku książki krótkie, a literki duże. W kolejnych częściach książki font się zmniejszał, a teksty wydłużały. Miała też cztery litografowane ilustracje do tekstu. Późniejsze wydania zawierały pewne zmiany, np. wydanie z 1886 roku miało osiem ilustracji.
Wiązanie Helenki składa się z czterech części. Pierwsza ma charakter elementarzowy i obejmuje alfabet, sylabizowanie, czytanie krótkich zdań oraz poznawanie liczb. Druga przedstawia codzienne życie Helenki – jej zwyczaje, pożywienie, zajęcia i zabawy – oraz zawiera treści mające uwrażliwiać dziecko na sytuację ludzi ubogich. Trzecia część zawiera kilkanaście krótkich powiastek moralizujących, poświęconych m.in. dobroczynności, posłuszeństwu wobec rodziców, szacunkowi dla cudzej własności oraz właściwemu zachowaniu.
Czwarta część zawiera zadania służące rozwijaniu spostrzegawczości oraz dziewiętnaście rozmów Helenki z matką. Dotyczą one podstaw rachunków, miar czasu, geografii, ludzkiego ciała, nieśmiertelności duszy, miłości Boga, dobrych i złych uczynków oraz przedmiotów życia codziennego, m.in. zboża, lnu, wełny, kruszców i pieniędzy. Wiedza praktyczna łączona jest w rozmowach z nauką moralną.
Książka została przetłumaczona na język francuski i niemiecki.
Znaczenie Wiązanie Helenki zapoczątkowało okres twórczości Hoffmanowej skierowanej w znacznej mierze do najmłodszych, w której propagowała język polski oraz rodzimą kulturę, tradycje i obyczaje. Książka adresowana była dla dzieci, które ukończyły 3. lata i nie zaczęły jeszcze nauki alfabetu. Odgrywała szczególną role w okresie zaborów, zwłaszcza w zamożnych rodzinach. Jest uważana za pierwszą polską książkę dla dzieci.
Wkrótce po publikacji książki napisała jej kontynuację pt. Druga książeczka Helenki (1823). Książki te zdobyły szerokie grono odbiorców na przestrzeni kilku pokoleń. Wiązanie Helenki stało się jednym z najbardziej znanych utworów Hoffmanowej. Książka cieszyła się dużą popularnością w XIX wieku, doczekała się licznych wznowień, m.in. w latach 1839, 1845, 1850, 1854 i 1891. Pod koniec XIX wieku szacunki sugerowały istnienie ok. 20 wydań, Janusz Dunin wskazywał na przynajmniej 15. Popularność tej książki równocześnie utrwaliła w polskim szkolnictwie użytą w niej metodę sylabizowania.
Utwory Hoffmanowej stały się wzorem dla podobnych publikacji innych polskich autorów, m.in. Nauki w zabawce Stanisława Jachowicza (1829), Rozmów matek z dziećmi Pauliny Krakowowej (1841) oraz Abecadlnika dla dzieci polskich Teofila Nowosielskiego (1862). W 1853 roku Zofia Węgierska (pod pseudonimem Bronisławy Kamińskiej) wydała inspirowaną utworami Hoffmanowej książkę Nowe wiązanie Helenki, a w 1854 roku ukazały się anonimowe Wiązania dla grzecznych chłopczyków. Utwory te, podobnie jak dzieła Hoffmanowej, należały do pierwszych publikacji wykorzystywanych we wczesnoszkolnej edukacji dzieci na ziemiach polskich. W 1872 roku Anastazja Dzieduszycka w swojej książce „Gawędy matki” napisała: „»Wiązanie Helenki« nie byłoż naszym pierwszym czytaniem, i nie jest że dotąd w ręku dzieci naszych, a Helenka pierwszym ich ideałem?”. Ida Kotowa zauważyła w latach 20., że „Na tym podręczniku uczyły się czytać dwa pokolenia dzieci.”
Przypisy
Kategoria:Utwory literackie z 1823 Kategoria:Polskie elementarze Kategoria:Polskie utwory dla dzieci i młodzieży