HMP Dartmoor (His Majesty’s Prison Dartmoor) – więzienie w Anglii (Wielka Brytania), we wsi Princetown, w hrabstwie Devon. Zakład karny kategorii C przeznaczony dla mężczyzn, przystosowany do przetrzymywania 689 więźniów.
Jedno z najstarszych brytyjskich więzień, począwszy od epoki wiktoriańskiej miało opinię jednego z najsurowszych zakładów karnych w kraju. Na tę reputację wpływało m.in. położenie na odludnym terenie, pośród wrzosowisk Dartmooru (obecnie w granicach parku narodowego o tej nazwie). Przetrzymywano tu dawniej recydywistów i szczególnie niebezpiecznych przestępców.
W lipcu 2024 roku zakład został zamknięty w związku z wykryciem w jego wnętrzu wysokiej koncentracji szkodliwego dla człowieka radonu. Planowane są działania mające na celu usunięcie zagrożenia i przywrócenie zakładu do użytku.
Wiele obiektów w obrębie kompleksu więziennego wpisanych jest do rejestru zabytkowych budynków; są to zabytki klasy II. Więzienie znajduje się na terenie należącym do Księstwa Kornwalii. Rząd brytyjski dzierżawi go za kwotę 1,5 mln funtów rocznie.
W sąsiedztwie więzienia, w budynku dawnej przywięziennej mleczarni, działa muzeum poświęcone jego historii (Dartmoor Prison Museum).
Historia Więzienie jenieckie thumb|Schemat kompleksu więziennego na rycinie z 1908 roku Więzienie zostało zbudowane w latach 1806–1809 na zlecenie Admiralicji, przeznaczone do przetrzymywania francuskich jeńców wojennych wziętych do niewoli podczas wojen napoleońskich (1803–1815). Początkowo jeńców trzymano na pokładzie wycofanych z eksploatacji okrętów (hulków), zacumowanych m.in. w pobliskim Plymouth. Konieczność przeniesienia więźniów na stały ląd wynikała zarówno ze złych warunków sanitarnych, jak i niebezpieczeństw związanych z przetrzymywaniem tysięcy nieprzyjacielskich żołnierzy w pobliżu kluczowych instalacji wojskowych, w tym arsenałów marynarki wojennej.
Za projekt więzienia odpowiadał architekt . W pierwotnym kształcie składało się z pięciu bloków dla więźniów rozmieszczonych promieniście wokół centralnego placu. W obrębie kompleksu znajdowały się także odrębne budynki szpitala oraz więzienia dla podoficerów, a po obu stronach bramy wjazdowej – domy naczelnika więzienia i lekarza więziennego. Całość otaczał podwójny mur na planie okręgu.
W maju i czerwcu 1809 roku w Dartmoor osadzono 5000 jeńców, więzienie szybko uległo przepełnieniu. W 1812 roku, po wybuchu wojny brytyjsko-amerykańskiej dobudowano dwa bloki więzienne. W kwietniu 1813 roku umieszczono tu pierwszych jeńców amerykańskich. Po zakończeniu działań zbrojnych dokonano repatriacji jeńców, a więzienie zamknięto w 1816 roku.
W okresie tym na terenie więzienia zmarło około 1200 francuskich i 271 amerykańskich jeńców, głównie w wyniku chorób. W kwietniu 1815 roku strażnicy dokonali masakry na amerykańskich jeńcach, biorących udział w rozruchach, w której zginęło siedmiu więźniów, a 31 zostało rannych. Zmarłych jeńców chowano w nieoznaczonych grobach na pobliskim polu. W połowie XIX wieku, w związku z powtarzającymi się incydentami odkopywania szczątków podczas prac rolnych, zadecydowano o ich ekshumacji i przeniesieniu na dwa nowe cmentarze, jeden francuski, drugi amerykański, ulokowane tuż poza murem więziennym.
Więzienie cywilne thumb|Brama wjazdowa z łacińskim mottem z Eneidy Wergiliusza – („oszczędzać zwyciężonych”) thumb|Widok z lotu ptaka thumb|Muzeum w budynku dawnej mleczarni thumb|Widok na więzienie i maszt radiowy North Hessary Tor Transmitter Ponowne otwarcie więzienia Dartmoor miało miejsce w 1850 roku. Kraj zmagał się wówczas z problemem braku miejsc do przetrzymywania skazanych. Dotychczas często stosowana kara zesłania do kolonii karnych w Australii spotykała się z rosnącą opozycją ze strony tamtejszych mieszkańców, w związku z czym konieczne było otwarcie zakładów karnych na terenie Wielkiej Brytanii. Lata 50. XIX wieku wyznaczają początek traktowania kary pozbawienia wolności jako standardowego środka w brytyjskim systemie karnym. W 1851 roku zakład mógł przetrzymywać 1030 skazanych.
Do lat 80. XIX wieku obiekt poddano gruntownej przebudowie według planów architekta i naczelnego inspektora więzień . Dużą część prac budowlanych przeprowadzili więźniowie. Rozbudowę przeprowadzono także w pierwszych dekadach XX wieku, m.in. w latach 1901–1915 dobudowano cztery kolejne bloki dla więźniów.
Więźniowie objęci byli obowiązkiem pracy, którą wykonywali w pobliskim kamieniołomie oraz przywięziennym gospodarstwie rolnym. Istotna część prac związana była z zagospodarowaniem okolicznych terenów, które jako torfowiska były dotychczas nieużytkami. Obejmowały m.in. osuszanie gruntów i przekopywanie rowów melioracyjnych oraz wydobywanie torfu, wykorzystywanego jako opał.
W 1917 roku, podczas I wojny światowej więzienie czasowo zaadaptowano na obóz pracy dla osób odmawiających służby wojskowej. Mieszkańcy obozu nie byli zamykani w celach i mieli swobodę przemieszczania się po okolicy, niemniej warunki pracy były trudne, a opieka medyczna na niskim poziomie. Przebywało tu około 1000 osób.
24 stycznia 1932 roku w więzieniu doszło do buntu, podczas którego grupa więźniów zdołała przejąć kontrolę nad zakładem na około półtorej godziny. Doszczętnie spalony został budynek administracyjny wraz z przechowywanymi w nim archiwami. Uczestnicy buntu podczas zeznań sądowych wśród motywów wymieniali brutalność pracowników służby więziennej, niskiej jakości wyżywienie i nieskuteczny system składania zażaleń. Poszlaki wskazują, że niektórzy więźniowie liczyli na to, że rozruchy umożliwią im ucieczkę.
Do zamieszek na terenie zakładu doszło także 7–8 kwietnia 1990 roku, w ramach serii podobnych incydentów na terenie całego kraju. Wyrządzone straty oszacowano na 3,5 mln funtów; jeden z osadzonych zginął w pożarze celi. W następstwie tego wydarzenia przeprowadzono modernizację zakładu, która miała na celu zwiększenie poziomu bezpieczeństwa.
Kilkukrotnie rozważano zamknięcie więzienia. Spekulacje na ten temat pojawiły się już w latach 30. XX wieku, w związku z wielkim kryzysem (Dartmoor było „nadzwyczaj kosztowne” w utrzymaniu). W 1945 roku opublikowano raport, w którym rekomendowano budowę nowoczesnych więzień, które pozwoliłyby na zamknięcie starszych instytucji, jak Dartmoor. Pomimo podjęcia programu budowy w latach 50., więzienie pozostało otwarte. Kolejne plany zamknięcia więzienia zostały ujawnione w 2010 roku. W 2013 roku ogłoszono, że więzienie zostanie zamknięte w 2023 roku, kiedy wygasał okres dzierżawy terenu od Księstwa Kornwalii. Ostatecznie z planów zrezygnowano, w obliczu ogólnokrajowego deficytu miejsc dla osadzonych.
Choć na przestrzeni lat kompleks więzienny wielokrotnie przebudowywano i rozbudowywano, zachował on swój pierwotny promienisty układ przestrzenny. W niezmienionej formie zachowała się m.in. brama wjazdowa z lat 1806–1809. Współcześnie istniejące bloki więzienne pochodzą zasadniczo z lat 1879–1915 z późniejszymi modyfikacjami. Blok F jako jedyny pochodzi z 1809 roku, choć gruntownie przebudowany w 1885 roku. W 1987 roku znaczna część kompleksu więziennego została umieszczona w rejestrze zabytkowych budynków.
Wśród osób osadzonych w więzieniu znaleźli się m.in. przestępcy , John George Haigh, , , i , podwójny agent Arthur Owens, a także, jako więzień polityczny, przyszły prezydent Irlandii Éamon de Valera.
W lipcu 2024 roku zakład został zamknięty w związku z występowaniem w jego wnętrzu wysokiej koncentracji szkodliwego dla człowieka radonu. Źródłem tego radioaktywnego gazu jest rozpad naturalnie występujących w skałach i glebie atomów uranu. Ich koncentracja jest większa na terenach zbudowanych z granitu, takich jak Dartmoor. Nadzwyczaj wysokie stężenie gazu w więzieniu wynika z ograniczonej wentylacji. Pomiary wykazały koncentrację sięgającą 2988 Bq/m³, niemal dziesięciokrotnie przekraczającą dopuszczalny prawnie poziom dla miejsc pracy w Wielkiej Brytanii. Średnia koncentracja na otwartej przestrzeni wynosi ok. 4 Bq/m³, a w przeciętnym brytyjskim domu 20 Bq/m³. W bliżej nieokreślonej przyszłości planowane są działania mające na celu usunięcie zagrożenia i przywrócenie zakładu do użytku. Kilkuset pracowników i osadzonych jest stroną w pozwie zbiorowym wobec w związku z narażeniem ich zdrowia.
Przypisy
Dartmoor Kategoria:Zabytki w hrabstwie Devon Kategoria:Park Narodowy Dartmoor